Kapliczki w nowym świetle

Kapliczki w nowym świetle
1. Kapliczka przydrożna Matki Bożej Różańcowej z Dzieciątkiem z II poł. XIX w. w Jasienicy [przed, p

W topografii ziemi myślenickiej, niespokojnego przestrzennie terenu wznoszą się kamienne kompozycje, wpisujące się w krajobrazową harmonię z dominującym akcentem przedstawiającym Matkę i Syna. Wizerunek ukazuje spełnienie rodzicielskiej miłości wyrażającej liryzm i zaufanie. W Jasienicy, nieopodal Szkoły Podstawowej wznosi się kamienna kompozycja posadowiona na dwustopniowym fundamencie z wieńczącą statuą przedstawiającą Matkę Bożą Różańcową z Dzieciątkiem

Kapliczka otoczona niskim metalowym płotkiem pochodzi z II poł. XIX wieku (fot.1). Elementy kapliczki wykonane zostały z piaskowca, obrabiane dłutami kamieniarskimi, szlifowane na gładko. Rzeźbę wykonano w jednym bloku piaskowca, natomiast filar zbudowano z czterech kamiennych modułów połączonych stalowymi trzpieniami.

Kapliczka prezentuje cokół w typie filarowym. Trzon filara posadowiony jest na wielościennej bazie, zakończony prostym, czworościennym kapitelem, wewnątrz którego w prostokątnej wnęce o górnych ściętych narożnikach umieszczono płaskorzeźbę Chrystusa upadającego pod ciężarem krzyża. W centralnym miejscu filara, w prostokątnej rycinie również o ściętych narożnikach, umieszczono inskrypcję „Andrzej Ziębla i Katarzyna Fundatorowie proszą o jedno pozdrowienie anielskie”. Cokół zwieńczono wydatnym, koronującym kostkowym gzymsem uskokowo rozszerzającym się ku górze. W bocznych elewacjach, w półkolistych wnękach umieszczono płaskorzeźby: od strony zachodniej św. Andrzeja (p1) z umieszczonym z tyłu postaci charakterystycznym krzyżem w kształcie litery „X” (fot.2). Święty lewą dłonią podtrzymuje krzyż, natomiast prawą opiera na swym sercu (p2). Od strony wschodniej widnieje płaskorzeźba św. Katarzyny (fot.3) z jej atrybutami nawiązującymi do jej życiorysu. Hagiografia podaje, że naznaczenie kształtu krzyża nad kołem przez św. Katarzynę spowodowało unieruchomienie napędu kołowego, co w konsekwencji doprowadziło do wybrania dla niej innej formy śmierci. Ścięcia jej głowy mieczem dokonano w dniu 25 listopada 307 roku.

Na gzymsie osadzony jest profilowany cokolik podtrzymujący rzeźbę Matki Bożej Różańcowej z Dzieciątkiem (fot.4). Maria ubrana jest w powłóczystą suknię z kołnierzykiem, przepasaną w talii z luźno opadającymi nieregularnymi fałdami, z widocznym zarysem znaczącym lewą nogę postaci. Spod sukni wystają czubki stóp. Postać okrywa szeroki płaszcz wypływający spod jej korony, obustronnie wcinający się w postać. Chrystus przedstawiony jest w pozycji siedzącej, oparty na lewym ramieniu Marii ubrany w długą szatę. Trzyma w lewej ręce zminiaturyzowaną kulę ziemską - atrybut symbolizujący panowanie nad grzechem. Zatroskana twarz Marii została przedstawiona frontalnie z lekko pochyloną w lewo głową. Twarze rzeźb są owalne, schematyczne o orientacji ludowej. Twarz Marii podkreślono półprzymkniętymi oczami oraz lekko otwartymi ustami. Matka Boża trzyma w prawej dłoni różaniec wychodzący z prawej dłoni Jezusa. Chrystus wskazuje mocą swej nieograniczonej władzy na Marię jako Królową Różańca Świętego. Oczy Marii wpatrzone w różaniec podkreślają wybitne znaczenie tej modlitwy, z pełną afirmacją Jezusa. Głowy postaci ozdobiono insygniami władzy królewskiej, koronami. Kapliczkę przekrywa daszek wsparty na czterech prętach umocowanych w górnym segmencie kamiennym.

Prace konserwatorskie

W wyniku wypadku drogowego w dniu 5 grudnia 2013 roku prawie cała kapliczka została rozbita i powalona na ziemię na skutek bezpośredniego uderzenia samochodu. W konsekwencji upadku bloki kamienne z płaskorzeźbami oraz figura Matki Bożej zostały poważnie uszkodzone (fot. 1a). Wypadek ujawnił zły stan techniczny kamienia, przede wszystkim osłabienie strukturalne piaskowca objawiające się niską wytrzymałością mechaniczną a miejscami jego osypywaniem się.

Rzeźba Matki Bożej została złamana na wysokości stóp, utrącona została główka Dzieciątka (fot.4a). Płaskorzeźbiony blok kamienny z przedstawieniami figuralnymi złamano na wysokości nóg świętych, została przy tym uszkodzona forma rzeźbiarska oraz inskrypcja. Na krawędziach wszystkich bloków kamiennych powstały bardzo liczne uszkodzenia w postaci wykruszeń, zgnieceń i otarć, a szczególnie dotknęło to gzymsu z dwoma odłamanymi narożnikami. Metalowy daszek osłaniający figurę został mocno pogięty, przy tym dwa pręty mocujące zostały wyłamane z bloku kamiennego. Metalowe ogrodzenie kapliczki zostało połamane i pogniecione, wystąpiła konieczność całkowitej rekonstrukcji. Powierzchnia kamienia była szczelnie pokryta współczesnymi warstwami malarskimi, które przyczyniały się do nasilenia procesu dezintegracji kamienia.

Prace konserwatorskie (p3) przy kapliczce prowadzono od lipca do listopada 2014r. (fot.1a, 2a, 3a, 4a, 5a, 6a). Usunięto nawarstwienia malarskie stosując odpowiednie preparaty chemiczne, natomiast warstwę mleczka cementowego usunięto metodą ścierną przy pomocy kamieni szlifierskich. Po tych zabiegach dwukrotnie wykonano impregnację wzmacniającą.
Ubytki formy rzeźbiarskiej, architektonicznej piaskowca oraz spoin uzupełniono mineralnym kitem o barwie dopasowanej do uzupełnianych fragmentów. W dolnej części trzonu kapliczki znacznie uszkodzone fragmenty przyklejono płytami z piaskowca z Długopola, mocując je nierdzewnymi śrubami. Odnowiono fragment płyciny z inskrypcją oraz pogłębiono ryt liter. Z piaskowca z Długopola zrekonstruowano stopy św. Katarzyny i św. Andrzeja (fot. 2a, 3a). oraz krawędzie szat opadające na stopy i dolne krawędzie wnęk. W obrębie ubytków cokołu, szczególnie w partii gzymsu oraz wałka w górnej części trzonu kapliczki wykonano wzmocnienie kitów zbrojeniem z kołków plastikowych i wkrętów ze stali nierdzewnej. W płaskorzeźbie przedstawiającej Chrystusa upadającego pod krzyżem, odtworzono zniszczoną głowę i dłoń (fot.5a).

Usunięto beton okrywający cokolik pod figurą Matki Bożej i dolną część gzymsu (fot.6a). Następnie z tenczyńskiego piaskowca odtworzono górną część cokolika, łącząc ją za pomocą kitów wzmocnionych zbrojeniem ze stali nierdzewnej. Stopy Marii i dolne krawędzie szat zrekonstruowano w zaprawie renowacyjnej. Głowę Dzieciątka osadzono na odnowionej części torsu. Zrekonstruowano formę włosów, szyję i fragment szaty oraz twarz Dzieciątka (fot.4a). Wklejone taszle oraz kity z zapraw mineralnych scalono kolorystycznie oraz poddano procesowi hydrofobizacji.

Krzyżyki na koronach Matki Bożej i Dzieciątka wykuto z prętów mosiężnych. Wykonano nowy daszek z blachy cynkowo-tytanowej na jej obrzeżach wycięto lambrekin w formie półkolistych klap.

Maryjny szlak wiodący z Zakliczyna przez Osieczany, Borzętę do Jasienicy ukazuje nam skrótowo historię Marii z uwydatnieniem: macierzyńskiej miłości do Jezusa - Matka Boża Różańcowa z Dzieciątkiem, cierpienia - ofiarnej miłości - „ Pieta”, chwały - Ukoronowanie Najświętszej Marii Panny. Matczyna miłość od poczęcia do śmierci krzyżowej nominuje Marię do tytułu Współodkupicielki. Matka Jezusa Chrystusa, zgodnie z przesłaniem przekazanym Janowi na Golgocie staje się Matką każdego z nas - „Oto Matka Twoja” (J19,26-27). Maria na kolanach obejmując ciało Chrystusa, tym samym obdarza macierzyńską opieką całą ludzkość. Gloryfikacja jej wyjątkowości to nagroda w niebie ukazana w akcie Ukoronowania na Królową Nieba i Ziemi.

Przemierzyliśmy duchową ścieżkę ofiarowaną dla każdego człowieka, kierującego się wartościami absolutnymi wywodzącymi sie z Boskiej Strategii Zbawienia. Historia Marii odzwierciedlona w kamiennej postaci daje drogowskazy wiodące do doskonałego życia przepełnionego radością i cierpieniem w imię Najwyższego celu: Odkupienia człowieka.

Przypisy:
1. Opis kapliczki oraz kultu św. Andrzeja - zobacz: Stanisław Szczepan Cichoń, Dwanaście miesięcy w objęciach figur i kapliczek przydrożnych, Kraków 2015, s.113-116.
2. Ujęcie plastyczne zaczerpnięto z kapliczki św. Andrzeja z 1818 r. usytuowanej w Borzęcie. Umęczony na krzyżu w kształcie litery „X” głową w dół, dla podkreślenia swojej niegodności w stosunku do formy śmierci Chrystusa.
3. Kompleksową konserwację techniczną i estetyczną kapliczki wykonała firma Atrium s.c. Renowacja Zabytków, Dariusz Dorosz. Konserwator prowadzący: Dariusz Dorosz.

Stanisław Szczepan Cichoń Stanisław Szczepan Cichoń Autor artykułu

Absolwent Papieskiej Akademii Teologicznej na wydziale historia kościoła ze specjalizacją sztuki sakralnej. Autor książki "Dwanaście miesięcy w objęciach figur i kapliczek przydrożnych. Ziemia myślenicka i okolice".