Wizerunki maryjne w krajobrazowym sacrum (cz. 2)

Wizerunki maryjne w krajobrazowym sacrum (cz. 2)
Wnętrze kapliczki pw. Matki Bożej Śnieżnej z XVIII wieku w Myślenicach Fot. Stanisław Szczepan Cichoń

Szlakiem przydrożnych figur i kapliczek (89)

Synod krakowski w 1621 roku określił zasady malowania wyobrażeń Matki Bożej. Zalecono nawiązanie do typu Madonny Częstochowskiej lub w podobnej stylizacji w ujęciu bizantyjskim. Powstało też wiele wizerunków wzorowanych na Matce Bożej Śnieżnej, kształtowanych przez wydarzenia historyczne, nadając dodatkowe atrybuty przedstawieniom plastycznym Marii: różaniec, berło czy szkaplerz. Powstawały nowe wizerunki Matki Bożej Różańcowej, Zwycięskiej, Szkaplerznej, Łaskawej.

Dla ziemi myślenickiej ważny jest kult Matki Bożej Śnieżnej, związany z cudownym źródełkiem. Nieopodal kościoła św. Jakuba, dawnego centrum Myślenic, wznosi się kamienna kapliczka typu domkowego orientowana południe-północ, pochodząca z XVIII wieku (fot. 1). Zbudowana została w miejscu wytryśnięcia ze źródełka uzdrawiającej wody, z tego tytułu utarła się nazwa „Studzienka”. Cudowna moc źródełka przypisana Matce Bożej, szczególnie nabrała mocy, przywracając wzrok synowi hetmana Stanisława Koniecpolskiego. W dowód wdzięczności hetman w okresie 1642–1646 funduje kaplicę dla Matki Bożej Myślenickiej w parafialnym kościele Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Matka Boska Śnieżna chroni od ognia, zarazy i innych kataklizmów: jest opiekunką chorych, szczególnie cierpiących na schorzenia oczu, orędowniczką bezpłodnych małżeństw. Jej wizerunek obnoszony bywał w procesjach, podczas zarazy, klęsk żywiołowych i innych niebezpieczeństw. Święto Matki Bożej Śnieżnej ogłosił Papież Pius V (1566–1572) w 1568 roku dla czczenia w całym Kościele, ustalając w kalendarzu kościelnym celebrację na dzień piątego sierpnia [otoczony kultem wizerunek Matki Bożej Śnieżnej z XVII wieku znajduje się też w kościele w Tokarni, koronowany w 2016 roku – przyp. red.].

Kapliczki to miejsca dominacji Maryi, „chwyćmy się Jej śladów” – różaniec, szkaplerz. maryjne wizerunki w krajobrazowym sacrum to precjoza Maryi, pozostawione na wolnej, panoramicznej przestrzeni, abyśmy podążali za nimi, pragnąc Jej orędownictwa.

Szczególnie akcentowano kult Matki Bożej Różańcowej, wynikający z silnego propagowania różańca, zachęcania do tworzenia bractw różańcowych oraz rozpowszechniania litanii loretańskiej. Rozważając cykl wizerunków maryjnych, rozpatrujemy figury przedstawiające Madonnę z Dzieciątkiem złączonych różańcem, podkreślając tytuł Marii jako Królowej Różańca Świętego (fot. 2).

Różańcowe wyobrażenia plastyczne przenikały na tereny polskie, wzmacniały kult maryjny oraz przeciwdziałały prądom reformacyjnym, negującym założenia pierwszych soborów, odnośnie tytułu Marii jako Matki Boga. W konsekwencji nastąpiło silne spopularyzowanie modlitwy różańcowej, łączącej modlitwę Pater Noster ze Zdrowaś Mario w celu kontemplacji życia Chrystusa i Jego Matki. Na początku modlitwy różańcowej włączono wyznanie wiary; „Credo”, powstałe z chrystologicznych rozstrzygnięć pierwszych soborów. Podkreślono chrystocentryzm w łączności z Marią Bogarodzicą, potwierdzając Jej udział w dziele Odkupienia.

Początki kultu Matki Bożej Szkaplerznej sięgają objawień świętemu Szymonowi Stockowi. W nocy z 15/16 lipca 1251 roku Maria wręczyła mu wówczas szkaplerz – płótno koloru brązowego, gwarantując dla noszących szkaplerz ochronę od wpływów działania skutku grzechu. Podczas następnego objawienia w XIV wieku, Maria zleciła papieżowi Janowi XXII (1316–1334) szczególną opiekę nad zakonem karmelitańskim. W dniu trzeciego marca 1322 roku ogłosił on „Bullę Sobotnią”, wprowadzając kolejny przywilej dla czcicieli Matki Bożej Szkaplerznej. Zawarł w nim obietnicę wybawienia duszy z czyśćca w pierwszą sobotę po śmierci, w nagrodę za spełnienie koniecznych warunków: noszenie szkaplerza, zachowywanie czystości dotyczącej danego stanu, odmawianie oficjum maryjnego.

Plastyczne ujęcie Chrystusa wpatrzonego w oblicze Matki podkreśla Jej nadzwyczajne pośrednictwo. Maria daje nam sakralne placetum regium na uwolnienie duszy człowieka od cierpienia w poczekalni duchowego oczyszczenia. Istota doskonała zsyła nam pomocnicze, kamienne wskazówki – imponderabilia, imitujące płócienny klejnot – szkaplerz, wywołujący imperatyw osiągnięcia nieśmiertelności(fot. 3).

Wizerunki mariologiczne wywodzą się z dogmatów lub edyktów papieskich zawierających się w zawołaniach litanii loretańskiej, stając się podwaliną pod kult lokalnych wizerunków. W okresie kontrreformacji obrońcy wiary katolickiej skierowali uwagę na kult świętych, patronów od niebezpieczeństw, opiekunów trudnych codziennych spraw. W odpowiedzi na negację kultu świętych oraz dogmatu o Bogurodzicy przez nurty reformackie, jezuici zachęcali do pielgrzymowania do miejsc szczególnie związanych z kultem maryjnym czy popularnych świętych.

W Myślenicach szczególnie rozwinął się kult Matki Bożej Myślenickiej. Obraz przywieziony z Krakowa, ogarniętego epidemią, od razu oznaczył się cudownością. Miejscem pierwszego pobytu cudownego obrazu był dom Zofii i Marcina Grabyszów, w celu jego upamiętnienia wniesiono w 1862 roku kapliczkę pw. św. Floriana. Frontową płaszczyznę wypełnia, umieszczona za szkłem kopia obrazu Matki Bożej Myślenickiej (fot. 4).

Po drugiej stronie (ul. Średniawskiego) znajduje się kapliczka pw. Chrystusa Frasobliwego, wzniesiona w 1768 roku na grobie konfederatów barskich. W dolnej kondygnacji mieści się wizerunek Matki Bożej Myślenickiej. W wielokondygnacyjnych kapliczkach św. Józefa: w Myślenicach (fot. 5) oraz w Polance trzecią kondygnację zdobi płaskorzeźba Matki Bożej Myślenickiej z Dzieciątkiem, usytuowana w płytkiej ramie z profilowanym tłem. Powyżej w zwieńczeniu góruje opiekun św. Rodziny – św. Józef, nawiązując do wezwania loretańskiego – Królowo rodzin.

Matka Boża w typie eleusa przedstawiona jest w półfigurze, na prawej ręce trzyma Dzieciątko, a lewą ręką obejmuje swoją szatę, dotykając sukienki Jezusa. Dzieciątko obejmuje za szyję Marię, tuli swą twarz do jej twarzy, pełnej zatroskania, czułości, ukazując macierzyńskie spełnienie. Chwyta lewą rączką za Jej włosy opadające na ramiona, a palec wskazujący prawej dłoni skierowuje na Jej Miłosierne Serce. Stosunek Matki Boskiej do Dzieciątka jest pełen tkliwego uczucia i serdeczności. Matka Boża patrzy w przestrzeń, oblicze Jej nacechowane jest silną dozą uczuciowości. Maria z Jezusem tworzą układ zamknięty, ich ciała splatają się, głowy ich zdobią korony, świadczące o ich królewskości w dziele Zbawienia człowieka. Zrodzenie Marii wraz z Jej potwierdzeniem radosnej posłuszności Bogu przez wypowiedziane słowo „fiat” podczas Zwiastowania, staje się warunkiem sine qua non wypełnienia misji Odkupienia.

Kapliczki spełniają rolę sacrum dla lokalnej społeczności, są miejscem integracji duchowej podczas nabożeństw ku czci Najświętszej Maryi Panny. W okresie utraty niepodległości pełniły rolę enklaw pielęgnujących tożsamość narodową, pomimo zakazów zaborców. Naszych przodków cechował głęboki patriotyzm, wyrażony w odnawianiu modlitw w języku polskim, co chroniło go przed zapomnieniem. Przy kapliczkach usytuowanych na rogatkach miast i wsi żony, matki żegnały krzyżem mężczyzn idących na wojnę lub wyruszających w poszukiwaniu pracy, lepszego życia.

Aktualnie zauważa się renesans majowych nabożeństw przy odnowionych kapliczkach, owocem jest rosnąca świadomość ich ratowania. W dalszym ciągu pełnią formę ołtarzy podczas procesji Bożego Ciała. Dużą popularnością w oddawaniu czci Chrystusowi i Jego Matce cieszą się Ekstremalne Drogi Krzyżowe, których stacje umieszcza się przy krzyżach i kapliczkach przydrożnych.

 

Kapliczki obrazujące wątki mariologiczne są wybranymi Przybytkami dla Syna Bożego, świadectwem chwalebnym, przygotowanym przez Ducha Świętego. Przydrożne obiekty sakralne są symbolem napełnionego Boskim nektarem miłosierdzia. Maria wraz z Chrystusem staje się Przybytkiem chwalebnym miejscem sławnej pobożności wskazującym miejsce zamieszkania Ducha Świętego. Kapliczki usytuowane na tle zieleni, na nieboskłonie łączą się z firmamentem nieba, uosabiają Wieżę Dawidową, drogocenną jak Wieża z kości słoniowej, siedlisko Arki Przymierza w Domie Złotym. Maria od zawsze była w planach Bożych, stąd jej przydomki nawiązujące do Starego Testamentu. Czuwał nad tym od zarania Duch Święty. Wyjątkowość Marii została również potwierdzona w Księdze Przysłów „Pan mnie stworzył, swe arcydzieło przed swoimi czynami, od dawna, od wieków jestem stworzona, nim ziemia powstała” [Prz 8. 22-31]. Mała sakralna architektura, wkomponowana w piękno naturalnego krajobrazu, tworzy niepodległą, duchową autonomię, dostarczając bogatych wrażeń nie tylko duchowych, ale również estetycznych, są miejscami religijnej inspiracji. Powstaje cudowny pejzaż, nasączony mistycznym przeżywaniem katharsis w aureoli boskiej aprobaty.

Stanisław Szczepan Cichoń

Stanisław Szczepan Cichoń Stanisław Szczepan Cichoń Autor artykułu

Absolwent Papieskiej Akademii Teologicznej na wydziale historia kościoła ze specjalizacją sztuki sakralnej. Autor książki "Dwanaście miesięcy w objęciach figur i kapliczek przydrożnych. Ziemia myślenicka i okolice".