82. rocznica II Czarnej Niedzieli w Myślenicach
W czasie II wojny światowej na terenie ziemi myślenickiej funkcjonowały struktury największej organizacji podziemnej w Europie, którą była Armia Krajowa (AK). W samych Myślenicach, tuż pod okiem Niemców, działała Komenda myślenickiego Obwodu AK, na czele której stał kapitan Ludwik Grodzicki pseudonim „Bronisław”. Miasto nad Rabą stało się jednym z ważnych punktów konspiracji na mapie krakowskiego Okręgu AK.
W Myślenicach członkowie lokalnego podziemia byli zaangażowani w konspiracyjną produkcję broni. Tutaj znajdowała się wytwórnia ręcznych granatów zaczepnych, zwanych potocznie „sidolówkami”. Nadzór nad procesem wytwarzania broni w Myślenicach sprawowało Szefostwo Produkcji Konspiracyjnej, noszące kryptonim „Ubezpieczalnia”. Była to specjalna komórka konspiracyjna, zajmująca się produkcją uzbrojenia przy krakowskiej Komendzie Okręgu AK.
Cała podziemna struktura Myślenic załamała się na skutek niemieckich aresztowań. Miały one miejsce w niedzielę 30 kwietnia 1944 roku. Te tragiczne wydarzenia określa się w lokalnej historiografii mianem Czarnej Niedzieli, albo też II Czarnej Niedzieli (warto wspomnieć, że I Czarna Niedziela w Myślenicach miała miejsce cztery lata wcześniej, w czerwcu 1940 roku).
Niemcy wpadli na ślady myślenickiej konspiracji przez przypadek. Pierwsze ciosy Gestapo wymierzone były w krakowski Okręg AK. 24 marca 1944 roku został aresztowany jego Komendant płk. Józef Spychalski. Niemcy zdołali przejąć dokumentację krakowskiej „Ubezpieczalni” i dokonali aresztowań pracujących tam osób. Z kolei ta podziemna komórka ściśle współpracowała przy produkcji broni z konspiratorami w Myślenicach. Dzięki śledztwu podjętemu w Krakowie, Gestapo dysponowało listą osób wchodzących w skład myślenickiego Obwodu AK.
Do aresztowań w Myślenicach hitlerowski okupant przystąpił w nocy z 29 na 30 kwietnia 1944 roku. W akcji uczestniczyły lokalne siły policyjne, wsparte przez silne oddziały niemieckiej żandarmerii z Krakowa oraz funkcjonariuszy tamtejszego Gestapo. Niemcy aresztowali prawie całą Komendę myślenickiego Obwodu AK na czele z Komendantem kapitanem Grodzickim. Gestapo zatrzymało także Jana Hołuja „Zyndrama”, jego żonę Emilię oraz syna Zbigniewa. Rodzina Hołujów od lat była zaangażowana w proces produkcji „sidolówek” w rodzinnym mieście.
Szacuje się, że tylko w Myślenicach w ręce Gestapo wpadło około 30 osób. Członków podziemia aresztowano także w pobliskich miejscowościach, między innymi w Sułkowicach, Lubniu, Jasienicy, Polance i Zawadzie. Akcję aresztowań myślenickich konspiratorów dokonaną przez Niemców pod koniec kwietnia tak zapamiętał słynny myślenicki oficer AK – Kazimierz Sobolewski:
„Jak się później okazało, około północy przyjechała do Myślenic z Krakowa liczna grupa żandarmerii. Posiadali dosyć dokładny wykaz miejscowych członków AK, ze szczególnym uwzględnieniem Komendy Obwodu. Przybyli rozpoczęli systematycznie zbierać z domów zaskoczonych we śnie ludzi”.
Wszystkich aresztowanych w dniu 30 kwietnia Niemcy wywieźli samochodami ciężarowymi do Krakowa. Jak wspominał Sobolewski konwój z aresztantami, zabezpieczała żandarmeria, wsparta dodatkowo przez oddziały SS, wyposażone w broń maszynową.
Schwytanych więźniów czekał straszny los. Większość aresztowanych trafiła do krakowskiego więzienia Montelupich. Bardzo często aresztantów odwożono na przesłuchania do krakowskiej siedziby Gestapo, mieszczącej się przy ul. Pomorskiej. Tam więźniowie poddawani byli brutalnym przesłuchaniom, które prawie zawsze wiązały się ze stosowaniem przez hitlerowskich oprawców wymyślnych tortur. Po śledztwie prowadzonym przez Gestapo przy ul. Pomorskiej większość aresztowanych konspiratorów z myślenickiego Obwodu AK Niemcy rozstrzelali w publicznych egzekucjach, które odbywały się najczęściej w ruchliwych punktach Krakowa. Jedna z takich egzekucji miała miejsce pod koniec maja 1944 roku przy skrzyżowaniu ulic Lubicz i Botanicznej.
Andrzej Małysa
Bibliografia
„Burza nad Myślenicami” (katalog wystawy), Myślenice 2024.
„Myślenice: monografia miasta”, red. Tomasz Gąsowski, Myślenice-Kraków 2012.
Sobolewski K. „Słoneczny”-„Vis”, „Tak było! Wspomnienia z lat 1939–1945”, Myślenice 2010.