Bolesna rocznica

Historia 23 lutego 2021 Wydanie 8/2021
Bolesna rocznica

W lutym b.r. przypada 175. rocznica tragicznych wydarzeń, znanych w historii pod nazwą „Rzezi galicyjskiej” lub „Rabacji”. Ich tło społeczno-polityczne, przebieg i skutki zostały opisane w wielu opracowaniach naukowo-publicystycznych. Temat ten znalazł również swoje odbicie w literaturze („Wesele” S. Wyspiańskiego).

Wg. różnych obliczeń zniszczono obrabowano wtedy 150-200 dworów w zachodniej Galicji (cyrkuły: tarnowski, bocheński, sądecki, wielicki, jasielski), zamordowano ponad 1200 osób: ziemian, urzędników dworskich, księży. Przeważa opinia, że było to pierwsze w takiej skali (porównując do powstania Kostki-Napierskiego) antyszlacheckie, zbrojne wystąpienie chłopów. Bolesne jest również to, że pogrom dworów rozpoczął się niemal równocześnie z kolejną próbą niepodległościową, która do historii przeszła pod nazwą „Powstania Krakowskiego”. Jego organizatorzy w swoim programie sprawę niepodległości wiązali nierozerwalnie z rewolucją agrarną. „Po raz pierwszy w dziejach polskich walk niepodległościowych tę sprawę postawiono tak radykalnie; zamiary uwłaszczenia chłopów, przydzielenia ziemi bezrolnym zwiastowały zmierzch archaicznej, feudalnej struktury, która leżała u podstaw chłopskiego ruchu w lutym i marcu 1946 r.” – pisał Czesław T. Niemczyński w „Dzienniku Polskim” nr 44 w roku 1986 z okazji 140. rocznicy „Rabacji”. „Chłopskimi rękami przyspieszono agonię powstania, w którym chłopom ofiarowano więcej, niż zamierzał to dać „dobry cesarz” – powstanie, które po raz pierwszy utożsamiało sprawę narodową z demokracją i zniesieniem praw feudalnych…”

W tym miejscu prezentuję kserokopię strony tytułowej pierwszej oryginalnej publikacji słynnego listu margrabiego Aleksandra Wielopolskiego do kanclerza Austrii księcia Klemensa Metternicha z 15 kwietna 1846 r.: „List szlachcica polskiego o rzezi galicyjskiej do księcia Metternicha w związku z depeszą z dnia 7 marca 1846”, wydany w formie broszury w tymże samym 1846 roku w Paryżu przez księgarnię Jules’a Renouarda. (Oprócz „listu” broszura ta zawiera kilka innych ciekawych tekstów, m.in. na temat Powstania Listopadowego). Przedstawiam też kserokopię załączonego do listu alfabetycznego wykazu w czasie rabacji ziemian. Zwracają uwagę makabrycznej treści przypisy zamieszczone przy niektórych nazwiskach, jak np. „Coupe enquatre morceaux” (poćwiartowany!) przy nazwisku Dominika Dąbskiego (dziedzica Drogini, właściciela dworu w Lipniku). Poruszony tragedią rabacji galicyjskiej, Aleksander Wielopolski uznał za zgubne próby zbrojnego powstania przeciwko zaborcom, odrzucił marzenia o wywalczeniu niepodległości. W wyżej wymienionym, opublikowanym anonimowo „Liście szlachcica polskiego…” zawarł swój polityczny manifest. Jak pisze Sławomir Koper w swojej książce pt. „Wielcy zdrajcy od Piastów do PRL”: „Wielopolski…w manifeście oskarżył premiera Austrii o zburzenie patriarchalnych stosunków na polskiej wsi i podburzanie włościan do buntu, co musiało zaowocować wynarodowieniem chłopów i wymordowaniem szlachty”…Inaczej oceniał cara. „Uznawał go za monarchę nieingerującego we wzajemne stosunki między Polakami, dlatego przyszłość naszego narodu widział w służbie u boku Rosjan…Margrabia stał się zdeklarowanym zwolennikiem budowania polskości u boku Rosji.”

Jak pisze w „Liście..” Aleksander Wielopolski – „Szlachta polska bez wątpienia wolała będzie kroczyć wraz z Rosjanami na czele cywilizacji słowiańskiej, młodej, krzepkiej i ku przyszłości zwróconej, niźli wzgardzona, znienawidzona, znieważona miała się wlec na samym końcu waszej cywilizacji zgrzybiałej, dokuczliwej, zarozumiałej. W zamian za wszystko, czego uzyskalibyśmy od Rosji stworzyłaby ona naszemu plemieniu szerokie pole dla pracy społecznej oraz realnych i wyższych interesów.”

Proponowany przez Wielopolskiego zwrot polityczny, głoszone przez niego w „Liście” idee panslawistyczne nie tylko nie spotkały się z poparciem w kraju, ale wznieciły falę krytyki. Jej przykładem może być „Odpowiedź na list Szlachcica polskiego do Metternicha z daty 15-ego kwietnia 1846 r” opublikowana w Paryżu przez Franciszka Morawskiego.

Dalsza działalność polityczna margrabiego, a zwłaszcza jego postawa wobec Powstania Styczniowego (Wielopolski, jak naczelnik rządu cywilnego w Królestwie, osobiście przygotował listę kandydatów, chcąc pozbyć się z kraju rewolucjonistów!) spowodowała, że stał się on powszechnie znienawidzony przez wszystkich, a i do dzisiaj uznawany jest za zdrajcę narodu polskiego. Warto pamiętać, że austriaccy urzędnicy popchnęli chłopów do mordów i plądrowania, wykorzystując niezadowolenie chłopów z ciężkiej sytuacji ekonomicznej, obiecując im poprawę położenia i ograniczenie przywilejów szlachty, rozpuszczając plotkę, że szlachta planuje przeciwko nim akcję zbrojną. Skutkiem rabacji były nie tylko śmierć i zniszczenia, ale też wieloletnie skłócenie polskiego społeczeństwa. Trzeba sobie zdawać sprawę, że dzisiaj – w dobie o wiele bardziej skuteczniejszych niż plotka, środków przekazu –wszystkie dezintegrujące społeczeństwo działania mogą rodzić równie poważne zagrożenia.

Kazimierz Pardyak