Cesarska administracja

Sierpień jest miesiącem obfitującym w wiele istotnych rocznic, związanych z historią naszego kraju. 253 lata temu – 5 sierpnia 1772 roku Rosja, Prusy i Austria podpisały w Petersburgu traktat, na mocy, którego dokonano pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej. Wojska austriackie zajęły południową Małopolskę jeszcze w połowie 1772 roku, kiedy Rosjanie rozbijali ostatnie punkty oporu konfederatów barskich.

W wyniku pierwszego rozbioru Austria, rządzona przez cesarzową Marię Teresę, weszła w posiadanie części województwa sandomierskiego, krakowskiego oraz województw ruskiego i bełskiego. Nowi władcy nazwali zabrane Polsce ziemie Królestwem Galicji i Lodomerii, z Księstwami Oświęcimskim i Zatorskim. Nazwa nadana nowej cesarskiej prowincji nawiązywała do zlatynizowanej nazwy średniowiecznego Księstwa Halicko-Włodzimierskiego.

W skład Galicji weszły również Myślenice, które przed rozbiorami należały do województwa krakowskiego. W 1780 roku, a więc kilka lat po przejściu pod władzę zaborczego państwa, położone nad Rabą miasto liczyło ponad 1260 mieszkańców.

W 1773 roku Austriacy przystąpili do wprowadzania swojej administracji w podporządkowanym kraju. Galicja, mająca powierzchnię 83 tys. km2 i licząca ponad 2, 6 milionów mieszkańców, została najpierw podzielona na sześć dużych jednostek administracyjnych zwanych cyrkułami. Z kolei każdy z cyrkułów dzielił się na kilka dystryktów. Myślenice przez kilka lat były siedzibą jednego z dystryktów, który był częścią cyrkułu wielickiego.

Pierwszy podział Galicji nie utrzymał się długo, ponieważ Austriakom brakowało wykwalifikowanego aparatu urzędniczego. Po kilku latach, kiedy władza państwa zaborczego nieco okrzepła, zostały wprowadzone istotne zmiany. Polegały one na likwidacji dystryktów oraz wprowadzeniu jednostopniowego systemu administracyjnego. Na mocy patentu cesarskiego z 22 marca 1782 roku Galicja została podzielona na osiemnaście cyrkułów, a siedzibą jednego z nich stały się Myślenice.

Cyrkuł myślenicki był jednym z najludniejszych w całej prowincji. Na jego terenie znalazło się 12 miast: Andrychów, Biała, Jordanów, Kalwaria, Kęty, Lanckorona, Myślenice, Oświęcim, Skawina, Wadowice, Zator i Żywiec. W skład cyrkułu myślenickiego weszło też 349 osad. Według spisu z 1790 roku na jego obszarze mieszkało łącznie ponad 286 tysięcy mieszkańców. Myślenice były siedzibą cyrkułu przez prawie 40 lat. W 1819 roku urząd ten został przeniesiony do Wadowic. W publikacji zatytułowanej Jeografia wschodniej części Europy czyli opis krajów przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkałych tak scharakteryzowano cyrkuł myślenicki w pierwszych latach XIX wieku:

„…Ostatni ten ku zachodowi cyrkuł, zamknięty jest między Węgrami, Śląskiem Austriackim i Rzeczpospolitą Krakowską. Wisła go od Pruskiego Śląska i Krakowa oddziela. Kraj górzysty, grunta nie najlepsze, mieszkańcy pracowici wiele bydła trzymają”.

Na czele każdego z osiemnastu galicyjskich cyrkułów stał starosta (Kreishauptmann), który kierował urzędem cyrkularnym. W skład takiego urzędu wchodziło, co najmniej kilku urzędników. Byli wśród nich między innymi: sekretarz, kasjer i komisarze cyrkularni. Galicyjskie cyrkuły otrzymywały bardzo szerokie kompetencje – prowadziły statystyki ludności, zajmowały się sprawami rekrutacji do armii, ściągały podatki, sprawowały zarząd nad rolnictwem, handlem i komunikacją, publikowały ustawy i inne akty prawne, nadzorowały policję, a także kontrolowały Kościół i duchowieństwo.

Wiadomo, że pierwszym starostą myślenickim z okresu rozbiorów był niemiecki urzędnik Ludwik von Zily (Zilly). Miał on do pomocy sekretarza, kancelistę oraz dwóch komisarzy. Pierwszym z nich był baron Posarelli, drugim Węgier z pochodzenia – Moseroch von Wieselsheim. Urząd cyrkularny w Myślenicach mieścił się najpierw w niewielkim, drewnianym budynku. Później w latach 90. XVIII wieku siedzibę cyrkułu przeniesiono do murowanego budynku, zbudowanego przy południowej pierzei rynku przez majętnego myślenickiego mieszczanina – Antoniego Obońskiego.

Andrzej Małysa

Bibliografia

Davies Norman, Galicja. Historia nie narodowa, Kraków 2023.

Meus Konrad, Wadowice 1772-1914. Studium przypadku miasta galicyjskiego, Kraków 2013.

Myślenice: monografia miasta, red. Tomasz Gąsowski, Myślenice-Kraków 2012.

Wereszycki Henryk, Historia Austrii, Wrocław 1986.