Czarna Niedziela

Czarna Niedziela

Z okazji minionej 30 kwietnia br. 77 rocznicy „Czarnej Niedzieli” – aresztowań przez gestapo myślenickich działaczy konspiracyjnych, warto przypomnieć postać jednego z nich - Franciszka Syrka, poszerzając nieco skrótową biografię zamieszczoną w wydanym w 2014 roku opracowaniu b. Muzeum Regionalnego p.t. „II Czarna Niedziela w Myślenicach 30 kwietnia 1944 roku”.

Franciszek Stanisław Syrek, syn Stanisława i Karoliny z d. Domanus, urodził się 11 marca 1897 r. (data ustalona na podstawie metryki kościelnej) w Myślenicach, w wielodzietnej rodzinie, znanej z uprawiania rzemiosła garbarsko-kuśnierskiego (w rejestrach cechowych zanotowanych jest 9 kuśnierzy z tej rodziny!). Tę tradycję kontynuował także Franciszek, który po zdobyciu uprawnień mistrzowskich założył własny zakład. „Wyzwoliło” się w nim potem wielu czeladników, późniejszych „majstrów” kuśnierskich (tylko w okresie 1924-193 zawód kuśnierza zdobyło zawód garbarza-kuśnierza 10 uczniów – „terminatorów Franciszka Syrka!). Oprócz tego zakładu przez pewien okres kierował spółdzielnią handlową „Dźwignia” prowadząc swój sklep w myślenickim rynku.

Wyróżniał się aktywnością społeczną, działając nie tylko na rzecz obrony interesów swojego środowiska zawodowego: wcześnie wstąpił w szeregi chłopskiej partii – Stronnictwa Ludowego, antysanacyjnego ugrupowania politycznego, którego programowe cele, obok głównego, polegającego na podniesieniu znaczenia rolnictwa w rozwoju gospodarczym kraju, deklarowały również poparcie dla rzemiosła. Szybko awansował na prezesa Zarządu Powiatowego SL, stając się (po śmierci senatora Andrzeja Średniawskiego) niekwestionowanym autorytetem ruchu ludowego w naszym rejonie. Wywierał on w powiecie myślenickim olbrzymie wpływy polityczne. Na licznych wiecach i manifestacjach chłopi domagali się nie tylko zmiany rządu, ale także przebudowy kapitalistycznego ustroju społecznego, który wtrącił wieś w otchłań nędzy i kryzysu gospodarczego. Dla poparcia swych żądań ludowcy organizowali strajki rolne, prowadzili bojkot „elitarnych” wyrobów i masowe demonstracje. Reakcją ze strony sanacyjnych władz administracyjnych były aresztowania i kary. W Myślenicach szczególną działalnością represyjną odznaczał się starosta Bassara, na polecenie którego policja podejmowała wiele interwencji. (Przykładem tego rodzaju postępowania było zatrzymanie jednego z działaczy ludowych podczas uroczystości kościelnych w ramach obchodów „Święta Ludowego” w 1936 roku).

Jako prezes ZP SL i rzecznik myślenickich kuśnierzy, nie będąc bezpośrednim świadkiem „najazdu” Doboszyńskiego w 1936 r. na Myślenice, przesłuchiwany był w tym charakterze w obydwóch procesach (krakowskim -1937 i lwowskim- 1938), potwierdzając swoje wcześniejsze kontakty z Doboszyńskim, w czasie których sygnalizował mu trudną sytuację myślenickich kuśnierzy spowodowaną dominacją kupców żydowskiego pochodzenia oraz nieprzychylną postawą starosty (Bassary). Zaopatrzenie myślenickich kuśnierzy w surowce niezbędne do produkcji wyrobów kożuszniczych i futrzarskich zależało prawie wyłącznie od przedsiębiorców pochodzenia żydowskiego, co budziło duże niezadowolenie kuśnierzy; z tego powodu wielu z nich sympatyzowało z otwarcie antysemickim Stronnictwem Narodowym. Sytuacja ta została wykorzystana przez Doboszyńskiego jako pretekst do ataku na starostę i żydowskie sklepy w czasie jego najazdu na Myślenice.

Wyrazem autorytetu, jakim wśród myślenickiego społeczeństwa cieszył się Franciszek Syrek, był jego wybór na wiceburmistrza, którą to funkcję pełnił w latach 1938-1940. W czasie okupacji, jak większość członków ruchu ludowego Franciszek Syrek włączył się aktywnie w działalność konspiracyjną Stronnictwa Ludowego „Roch” (Ruch Oporu Chłopskiego). Po klęsce wrześniowej, od pierwszych tygodni okupacji działacze ludowi samo- rzutnie zabezpieczali broń i przygotowywali się do walki z okupantem tworząc małe grupki organizacyjne, będące zaczynem późniejszych zbrojnych formacji „Rocha”: LSB (Ludowej Straży Bezpieczeństwa, „Chłostry” (Straży Chłopskiej), BCh (Batalionów Chłopskich).

Nadzór nad nimi miało zorganizowane z inicjatywy Macieja Rataja Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego (CKRL), reprezentowane w terenie przez okręgowe, rejonowe/powiatowe, gromadzkie i wiejskie „trójki”.

Już 5 grudnia 1939 roku utworzone zostało Okręgowe Kierownictwo Ruchu Ludowego „LAS” w Krakowie, któremu podlegały „Trójki” powiatowe – „Nadleśnictwa”, gminne - „Leśnictwa” i wiejskie – „Gajówki”. Pierwsza „ Trójka” Powiatowa w Myślenicach – „Nadleśnictwo” nr 7, powołana została w lipcu 1940 r. w składzie: 1/ Franciszek Biedrawa z Kornatki (członek „WICI”,SL) - przewodniczący, 2/ Franciszek Syrek (SL) – członek (do końca 1941 r.), 3/ Jan Róg z Pcimia (SL) - członek, 4/ Franciszek Szczepaniak z Jasienicy („WICI”,SL) – członek (od 1942 r., w miejsce Franciszka Syrka).

Po ujednoliceniu struktur Polskiego Państwa Podziemnego Franciszek Syrek (pseudonim konspiracyjny – „Baca”) stanął na czele Powiatowej Delegatury Rządu – Myślenice. W jej skład wchodzili oprócz niego: Franciszek Biedrawa (ps.”Zimorodek”) i Władysław Stachowicz (ps. „Mak” – sędzia z Nowego Targu, który dojeżdżał do Myślenic). Po aresztowaniu Franciszka Syrka zastąpił go na stanowisku Powiatowego Delegata Rządu. Jako Powiatowy Delegat Rządu Franciszek Syrek sprawował polityczny nadzór nad wszystkimi działającymi na podległym terenie organizacjami zbrojnymi, współpracując ściśle z powiatową „Trójką” („Nadleśnictwem” nr 7). Jak większość zatrzymanych, po osadzeniu w więzieniu przy ul. Montelupich został wkrótce rozstrzelany podczas jednej z licznych egzekucji, osierocając syna i córkę.

Jego nazwisko figuruje na jednej z dwóch tablic pamiątkowych z reprodukcjami oryginalnych ogłoszeń–obwieszczeń („Bekanntmachung”) o osobach skazanych na śmierć przez rozstrzelanie, których fotokopie są obecnie zamieszczone na zachodniej ścianie budynku nr 27 przy ulicy Lubicz w Krakowie (na rogu z ulicą Botaniczną). Jest to obwieszczenie z datą 10 maja 1944 r. zawierające wykaz obejmujący 44 osoby, w tym Franciszka Syrka („Franciszek Kupiec - Kauffman”), skazanego „za aktywną działalność w organizacji oporu”.

Oprócz niego są w tym wykazie wymienieni: Jan Miętus, Zbigniew Kołodziejczyk, Tadeusz Kolawa, Mieczysław Wojnarowski i Stanisław Wygona z Myślenic, Kazimierz Grzybek z Zawady oraz Władysław Wyrwała i Kazimierz Bartkowiak z Sułkowic. Spośród nich jedynie Stanisław Wygona uniknął śmierci. Niestety dotąd nieznany jest dokładnie czas oraz konkretne miejsce egzekucji i pochówku Franciszka Syrka. Nazwiska w/w myśleniczan figurują też na tablicy pamiątkowej na cmentarzu komunalnym przy kościółku św. Jakuba na Stradomiu, poświęconej poległym i pomordowanym w latach 1939-1945 mieszkańcom Myślenic.

Aktywna przedwojenna działalność Franciszka Syrka w ruchu ludowym i w konspiracyjnej organizacji oporu w czasie okupacji hitlerowskiej godna jest stosownego upamiętnienia.

Kazimierz Pardyak