Dzieje herbu miasta Myślenice

Dzieje herbu miasta Myślenice

Badanie dziejów herbu miejskiego, genezy jego powstania, ewolucji, oraz śledzenie zależności jego rangi i formy wizualnej od aktualnej sytuacji politycznej czy społecznej, prowadzić należy zarówno z perspektywy heraldyki jak i sfragistyki. Obydwie te pomocnicze nauki historii mają pierwszorzędne znaczenie również w przypadku odtwarzania historii herbu Myślenic. Zwłaszcza analizując zachowany materiał sfragistyczny można wysnuć wiarygodne wnioski i ułożyć w logiczną całość wieloletnią historię herbu naszego miasta.

Jako organizm miejski Myślenice zaczęły funkcjonować od daty lokacji na prawie magdeburskim nadanym przez króla Kazimierza Wielkiego ok. 1342 roku. W konsekwencji nadania lokacji miasto stało się znaczącą jednostką prawną z własnym samorządem i innymi organami uprawnionymi do wystawiania dokumentów opatrzonych pieczęcią. Pieczęć główna miasta (sigillum civitatis) znajdowała się w myśl prawa pod opieką najwyższej władzy – burmistrza i stanowiła niejako symbol jego rządów. Oprócz głównej, istniały inne pieczęcie o formach uproszczonych zwane sekretnymi, a także pieczęcie radzieckie (sigillum consulum), wójtowskie (sigillum advocati) i ławników (sigillum scabinorum) stosowane w dokumentach sądowych.

Aby nadać indywidualny wymiar głównej pieczęci, będącej dowodem stabilności struktur wewnętrznych miasta, podejmowane były działania zmierzające do zaopatrzenia jej w godło, stanowiące równocześnie herb miejski. Podjęcie decyzji w tej materii należało do władz miejskich, wójta, rady miasta, niekiedy też właściciela lub założyciela, zazwyczaj jednak w procesie powstawania formy herbu uczestniczyły wszystkie zainteresowane strony, przy czym decydujący głos miał właściciel miasta.

Godło ustalano zazwyczaj stosując zasadę herbu „mówiącego” - czyli o symbolice wywodzącej się z nazwy miasta, jego patrona, roli, architektury, położenia, charakteru okolicy czy głównego zajęcia ludności. Częstokroć herb zawierał kompilację kilku takich elementów.

Na przestrzeni wieków można wyłonić dwie zasadnicze formy plastyczne myślenickiego herbu. Pierwsza, którą umownie nazwać można „królewską”, stosowana od daty lokacji do 1796 roku, oraz współcześnie po roku 1990 i druga, „cesarska”, stosowana od 1797 do 1990 roku z przerwami w okresach wojen światowych.

W pierwotnej formie plastycznej myślenickiego herbu ujęty był zarówno górsko-leśny charakter okolicy, jak i podstawowe zajęcia ludności – obróbka drewna i górnictwo symbolizowane przez narzędzia. Co istotne, brak jest jakichkolwiek elementów świadczących o królewskiej własności. Podobnie jak w herbach Bochni i Wieliczki pierwszorzędne znaczenie miała tu dla nadawcy herbu ranga miasta w procesie kształtowania gospodarczych planów władcy. Bochnia i Wieliczka to żupy solne, a Myślenice – materiał budowlany, drewno i piaskowiec niezbędny do przekształcania Polski z drewnianej w murowaną.

Pieczęć okrągła przedstawia w polu samotne, liściaste drzewo o sękatym, pniu rosnące na kamienistym pagórku. Po lewej stronie pnia siekiera, po prawej toporek górniczy. Obydwa narzędzia zatknięte końcami trzonków w zbocza pagórka. Ich ostrza, sięgające dolnej części korony drzewa, skierowane są na zewnątrz i dotykają krawędzi pola herbowego. Przestrzeń pomiędzy dolnymi krawędziami ostrzy, a zboczem pagórka wypełniają symetrycznie ulistnione gałęzie krzewów- prawdopodobnie wikliny. Wokół pola herbowego biegnie łaciński napis „S CIVITATIS DE MISLIMICZ”.

2 marca 1797 Myślenice uzyskały z Wiednia od cesarza Franciszka II przywilej, który do początków XX wieku stanowił podstawę organizacji wewnętrznej naszego miasta. Oprócz nadania praw: wyrobu, wyszynku i sprzedaży piwa, miodu i wódki, pobierania opłat od wprowadzanych do miasta trunków, sądownictwa zupełnego w pierwszej instancji wraz z personelem, oraz ustanowienia władzy wykonawczej – burmistrza, syndyka i trzech radców, przywilejem tym nadany został miastu nowy herb.

Herb przedstawia stojący na pagórku w niebieskim polu dąb, z lewej jego strony znajduje się buk, z prawej jodła. Pień dębu opasany obręczą, za którą zatknięte na krzyż szeroki topór i siekiera. Na zboczu pagórka, u stóp dębu, leży pałka (pobijak), a jeszcze niżej rozłupany, przycięty z obu stron konar drzewa z tkwiącą w jego środku siekierą. Wszystkie elementy herbu występować mają w naturalnym kształcie i kolorze. Na otoku pieczęci ustanowiono napis: „SIGILLUM REGIAE LIBERAEQUE CIVITATIS MYSLENICE”.

Z treści przywileju wynika zezwolenie na stosowanie tego herbu na wszystkich wznoszonych w imieniu gminy budynkach, pomnikach jak również na pieczęciach, którymi na wystawianych w imieniu miasta dokumentach można się posługiwać bez żadnych przeszkód.

Po przekształceniu monarchii absolutnej w Austrii na konstytucyjne Austro-Węgry poszczególne prowincje uzyskały znaczną autonomię objawiającą się między innymi zalegalizowaniem instytucji samorządowych. Fakt ten znalazł odbicie we wzorze nowych pieczęci miasta, gdzie pozostawiając bez zmian wygląd pola herbowego, zmieniono legendę przez wprowadzenie dwojakiego rodzaju napisów: „Pieczęć miasta Myślenice” i „Magistrat Kr. W. miasta Myślenice.”

Nowe pieczęcie używane były równolegle obok dawnej z napisem łacińskim również po uzyskaniu niepodległości w 1918 roku i dopiero reformą administracji państwowej w 1933 roku wprowadzono do wszystkich urzędów w kraju jednolitą pieczęć z godłem państwa.

Sytuacja taka trwała do września 1939 roku, kiedy po wkroczeniu wojsk niemieckich unieważniono zarządzenie o wprowadzeniu pieczęci miasta z godłem państwowym. W miejsce pieczęci z orłem powróciła nieco tylko zmieniona dawna pieczęć herbowa wzoru „cesarskiego”. Takiej pieczęci używali burmistrzowie okupacyjni – Jan Krzyszkowski (IX.1939-XI.1940) i Józef Waga (XII1940-I.1945), przy równoległym używaniu pieczęci z godłem okupanta. Po wyzwoleniu przedwojenne pieczęcie z godłem państwa stały się nieaktualne, gdyż orzeł na nich był w koronie. Pierwsi powojenni burmistrzowie używali zatem pieczęci herbowych wzoru „królewskiego” z polskim tekstem na otoku. W latach następnych wszelkie herby zniknęły z pieczęci miejskich, a miejsce ich zastąpił sam tekst. Herb miasta istniał wtedy w formie graficznej w stylizowanym wariancie wzoru najdawniejszego - „królewskiego”. Pojawiał się na wielu lokalnych wydawnictwach, na okolicznościowych odznakach, proporczykach i na pocztówkach, a także na różnorodnych budowlach na terenie miasta.

Obecnie oficjalną formę graficzną myślenickiego herbu, zgodną z pierwotnym wzorem pieczęci królewskiej, określa uchwała z dnia 29 października 2014 roku - w sprawie uchwalenia Statutu Gminy Myślenice.

Andrzej Boryczko