Kapliczki w nowym świetle

Kapliczki w nowym świetle
Kapliczka Matki Bożej Śnieżnej w Myślenicach, II poł. XVIII wieku. Stan z roku 2020. (przed konserwacją) Fot. Stanisław Szczepan Cichoń

Szlakiem przydrożnych figur i kapliczek (93). Szlak maryjny (7). Myślenice (17). Konserwacja (36), Część I

Kult maryjny szerzył się niemal od początku chrześcijaństwa, nierozerwalnie związany był z historią Zbawienia. Finalizacja sporów teologicznych dotycząca Marii, nastąpiła szczególnie na soborze w Efezie (431) oraz Chalcedonie(451), gdzie wykrystalizowała się doktryna kultu maryjnego, mającego w przyszłości wpływ na kształtowanie się wizerunków Matki Zbawiciela. Szczególnym kultem cieszyło się wezwanie Matki Bożej Śnieżnej, dzięki tradycji kościelnej głoszącej, że 5 sierpnia 352 roku Maryja nakazała papieżowi Liberiuszowi (352–366) oraz patrycjuszowi Rzymu Janowi wybudować we wskazanym miejscu kościół Jej poświęcony. Nazajutrz objawiło się miejsce lokalizacji, gdy w upalny sierpniowy poranek wystąpiło nadprzyrodzone zjawisko atmosferyczne: wzgórze eskwilińskie pokryło się śniegiem. Niemożność to wymiar ludzki, obcy w terminologii pojęć metafizycznych, niemieszczący się w aksjomacie Bytu Doskonałego. Śnieg symbolizował niewinność ujawnioną w akcie poczęcia Doskonałości – wprowadzenie na ludzką płaszczyznę odwiecznego Logosu. Pośredniczką do spełnienia zamierzeń boskich względem człowieka ustanowiono Maryję, wywyższając wartość osoby ludzkiej.

Dla upamiętnienia mariologicznego Soboru w Efezie, podczas którego ogłoszono dogmat, że Maryja jest Matką Boga (Boże Macierzyństwo), papież Sykstus III (432–440) ufundował Bazylikę Matki Bożej Większej (Santa Maria Maggiore) w Rzymie. Świątynia otrzymała wezwanie ze względu na legendę oraz prawdopodobieństwo istnienia wcześniejszego, mniejszego kościółka, w tym miejscu. Obecnie w bazylice można podziwiać sławny wizerunek Matki Bożej Śnieżnej zwany „Salus Populi Romani”(Ocalenie Ludu Rzymskiego).

Papież Pius V (1566–1572) w 1568 roku ogłosił Święto Matki Bożej Śnieżnej dla celebrowania w całym Kościele, wskazując na dzień 5 sierpnia. Kontynuacją silnego kultu Matki Bożej Śnieżnej było zainicjowanie kultu Matki Bożej Różańcowej. Świadectwem tego były błagalne uliczne procesje, podczas których odmawiano różaniec. Miały one miejsce zwłaszcza przed ważnymi wydarzeniami, takimi jak bitwa pod Lepanto (1571) czy pod Chocimem (1621), zakończonymi zwycięstwem. Noszono wizerunki Matki Bożej Śnieżnej: w Rzymie - Salus Populi Romani, w Krakowie kopię z kościoła Dominikanów. Oddziaływanie modlitwy zostało doskonale ukazane w obrazie Tomasza Dolabelli znajdującym się obecnie na Wawelu. W tle odmalowano zwycięską bitwę flot świętej ligi reprezentowanej przez Papiestwo, Hiszpanię i Wenecję z flotą turecką. Na bliższym planie przedstawiono odbywaną w Krakowie procesję błagalną o zwycięstwo pod Chocimiem.

Synod krakowski w 1621 roku określił zasady malowania wyobrażeń Matki Bożej (1). Zalecono nawiązanie do typu Madonny Częstochowskiej lub w podobnej stylizacji w ujęciu bizantyjskim. Zaistniało też wiele wizerunków wzorowanych na Matce Bożej Śnieżnej, kształtowanych przez wydarzenia historyczne, nadając dodatkowe atrybuty przedstawieniom plastycznym Maryi: różaniec, berło czy szkaplerz. Powstawały w ten sposób nowe wizerunki Matki Bożej: Różańcowej, Zwycięskiej, Szkaplerznej.

 

Kult Matki Bożej Śnieżnej zainicjował budownictwo sakralne z wizerunkami ku Jej czci, najpierw w Rzymie, a potem już w całej Europie. Także w Myślenicach powstał silny ośrodek promujący kult, zainspirowany praktykami z pobliskiego Krakowa. Na „Stradomiu”, nieopodal dawnego centrum Myślenic (kościół św. Jakuba) wznosi się jedna z najpopularniejszych kapliczek na tym terenie p.w. Matki Boskiej Śnieżnej. Została ulokowana na wschodnim zboczu tzw. Plebańskiej Góry, nad starym korytem Bysinki, powyżej ulicy Daszyńskiego. Wolno stojąca kamienna kapliczka przybrała formę typu domkowego na planie prostokąta zamkniętego półkoliście, sklepionego kolebkowo. Zbudowana w drugiej połowie XVIII wieku, odnowiona w 1866 roku (2) do dziś zdobi tamtejszy krajobraz (fot.1).

Kapliczka orientowana południe – północ, według tradycji została zbudowana w pobliżu miejsca wytryśnięcia ze źródełka uzdrawiającej wody. W dalszym ciągu pod kamienną posadzką utrzymuje się niewielki zbiornik wody spływającej ze źródełka. Z tego tytułu utarła się nazwa „Na Studzience”, tworząc enklawę maryjnej dominacji(fot.2). Cudowna moc źródełka, przypisana działaniu Matki Bożej, szczególnie nabrała popularności po przywróceniu wzroku synowi hetmana Stanisława Koniecpolskiego (3).

Teren przed kapliczką jest obecnie wyłożony płytami betonowymi tworzącymi rodzaj tarasu od frontu zamkniętego metalową kutą barierką usytuowaną na ściance z płyt piaskowca (4), ze schodkami od strony północno wschodniej. Tył kapliczki otoczony murem betonowym stanowiącym wzmacniającą zaporę dla szkarpy. Dawniej, do kapliczki kiedyś otoczonej wiekowymi kasztanami, z których do dziś pozostały tylko dwa, wiodła od ulicy Daszyńskiego brukowa ścieżka z kamieni rzecznych z Raby.

Fasada zwieńczona jest trójkątnym frontonem. Narożniki fasady do pewnej wysokości zaokrąglone – w formie zatopionych fragmentów trzonów kolumn, ujęte w pas kwadratowych płytkich boni. Powyżej półkolistego portalu widnieje malowidło o charakterze ludowym przedstawiające dwóch aniołów trzymających koronę Maryi. W osi szczytowej ściany kapliczki umieszczono niszę zamkniętą łukiem odcinkowym, zabezpieczoną ozdobną stylizowaną ażurową kratą, wewnątrz której umieszczono figurkę Matki Bożej. Powyżej figurki, tuż pod kalenicą dachu, znajduje się emblemat Matki Bożej w słonecznej aureoli, ujęty poniżej główkami aniołków (fot.3).

Kapliczka przykryta jest przyczółkowym, miedzianym dachem, z charakterystyczną, drewnianą i baniastą wieżyczką. Sygnaturka obita (zabezpieczona) jest blachą złożoną z członów cebulastych przedzielonych wielościanem w formie graniastosłupa, zwieńczona metalowym krzyżem z glorią.

Do wnętrza kapliczki prowadzi łukowo sklepione wejście obramowane opaską tynkową, ze zwornikiem w formie klińca. Dwuskrzydłowe, drewniane drzwi przeszklone, okratowane w górnej części ozdobione są ażurowym napisem pozdrowienia: „Awe Marya”.

(1) D. Łuszczek, Koronowane kopie obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej od XV do XVII wieku w Polsce, [w:] Studia Claromontana X, Jasna Góra, Częstochowa 1989, s. 193.

(2) Położony na działce, własność parafii NNMP w Myślenicach. Obiekt wpisany do rej. zabytków pod nr A-611 z dnia 10. 1989 oraz B-462/M z dnia 13.02.2018.

(3) W dowód wdzięczności hetman w okresie 1642-1646 funduje kaplicę dla Matki Bożej Myślenickiej w parafialnym kościele Narodzenia Najświętszej Marii Panny.

(4) Pierwotnie obszar przed i dookoła kapliczki wyłożony był brukiem z kamieni rzecznych zachowanym na bardzo małym obszarze po stronie południowej elewacji. Konserwacja tego obszaru nastąpi w II etapie prac.

C.d.n.

Stanisław Szczepan Cichoń

Stanisław Szczepan Cichoń Stanisław Szczepan Cichoń Autor artykułu

Absolwent Papieskiej Akademii Teologicznej na wydziale historia kościoła ze specjalizacją sztuki sakralnej. Autor książki "Dwanaście miesięcy w objęciach figur i kapliczek przydrożnych. Ziemia myślenicka i okolice".