Krakowskie miejsca kultu św. Józefa
Kult św. Józefa w Krakowie sięga końca XI wieku. Wzmiankę znajdujemy w benedykcjonale wawelskim, czyli zbiorze modlitw biskupa przeznaczonych na uroczystości kościelne. Można w nim znaleźć modlitwę do św. Józefa jako żywiciela Pana.
Szczególnie czczony obraz św. Józefa, patrona Krakowa powstał w Rzymie. Namalowany został w 1668 roku w Klasztorze Della Scala przez karmelitę Łukasza Charlesa Sibrecque’a od św. Karola. [1] Obraz pierwotnie został umieszczony w nieistniejącym już Kościele św. Michała i św. Józefa w Krakowie, usytuowanym na rogu ulic Poselskiej i Senackiej [2].
Kraków na przełomie XVII/XVIII wieku doznał niszczącego najazdu szwedzkiego oraz zarazy. Radni miasta Krakowa w celu odsunięcia nieszczęść w 1715 roku podjęli uchwałę o wybraniu św. Józefa patronem Krakowa [3]. Decyzję zatwierdził papież Klemens XI (1700-1721). Obecnie obraz znajduje się w kościele konwentualnym karmelitów bosych (Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Krakowie, ul. Rakowicka 18).
Przedstawia on Oblubieńca Bogarodzicy w średnim wieku. Powyżej sceny unoszą się aniołowie z atrybutami świętego: wieńcem i lilią. Nad całością patronuje Duch św. w postaci Gołębicy. Postać św. Józefa okrywa tunika opadająca w głęboko żłobionych fałdach, na nią narzucony jest płaszcz. Poła płaszcza przerzucona jest przez wyciągnięte do przodu prawe przedramię podtrzymujące Dzieciątko. Obraz o wyrazistej kolorystyce w tonacji żywych barw nasycony jest czerwienią, z mocnym akcentem żółtego kolorytu skupiającego się na istotnym przesłaniu obrazu. Jednakowa kolorystyka płaszcza św. Józefa i obłoku wokół Gołębicy akcentuje ważność misji świętego z opieką Ducha Świętego. Centralne światło pada jednak na Jezusa ratującego w przyszłości całą ludzkość.
W Krakowie przy ulicy Poselskiej (wcześniej ul. św. Józefa) stoi świątynia poświęcona św. Józefowi, zbudowana w latach 1694-1702 [4]. W prezbiterium znajduje się dwukondygnacyjny ołtarz św. Józefa wykonany w 1697 roku przez snycerza krakowskiego Jerzego Hankisa. Nastawa posadowiona jest na wysokich postumentach, z wtopioną mensą ołtarzową. Została ujęta podwójnymi kompozytowymi kolumnami, przedzielonymi pilastrem z wotami, przed którymi na niskich postumentach stoją posągi aniołów. Pierwszą kondygnację wieńczy przełamujące się belkowanie ozdobione w partii fryzu rozetami. Na osi w kartuszu umieszczono zawołanie: „S. Józefie módl się za nami”. Powyżej przełamanego belkowania na postumentach spoczywają aniołowie.
W centrum ołtarza znajduje się obraz z przedstawieniem św. Józefa z Chrystusem w wieku chłopięcym, namalowany w pierwszej połowie XVII wieku we Włoszech. Papież Urban VIII (1623-1644) w 1627 roku podarował obraz bp. krakowskiemu Jakubowi Zadzikowi [5]. Biskup natomiast ofiarował obraz swojej siostrze Teresie Zadzikównie, współzałożycielce i pierwszej przełożonej zakonu Sióstr Bernardynek mającego siedzibę przy Kościele św. Józefa. Obraz, ukazujący postacie w scenerii krajobrazowej, tchnie ciszą, spokojem, ale wyczuwalne jest także napięcie. Przedstawia św. Józefa jako starszego mężczyznę kierującego wzrok na młodego Jezusa, którego prowadzi za rękę. Święty Józef, krocząc, w lewej ręce wspiera się na wysoko uniesionej lasce. Symbolizuje wiodącą rolę św. Józefa, wychowawcę małego Jezusa, który ma już wzrok skierowany w inną stronę.
Chrystus trzyma w prawej ręce wiklinowy koszyk z narzędziami ciesielskimi mogącymi symbolizować narzędzia męki. Kroczą razem, ale osobą prowadzącą, wskazującą kierunek jest Jezus o bardzo spokojnym spojrzeniu, zapatrzony w dal, który pragnie iść własną drogą, nieodkrytą jeszcze przez ziemskiego opiekuna. Chrystus jest świadomy swojego posłannictwa, a jednak pozwala się ująć za rękę św. Józefowi. Z twarzy Jezusa emanuje jasność pełna niecodziennego blasku, symbolizująca Boskie Objawienie oraz przewodnictwo w dążeniu do Prawdy. Św. Józef na lewe ramię ma zarzucony płaszcz, który rozwiewa się za jego plecami pod wpływem metafizycznego powiewu symbolizującego obecność Ducha Świętego.
Drugą kondygnację nastawy ołtarzowej ujęto kolumienkami z rzeźbionymi aniołkami. Pośrodku ośmiokątnej ramy umieszczono wizerunek przedstawiający scenę zaślubin Marii, pochodzący z przełomu XVII i XVIII wieku. Powiązano spacer Jezusa ze św. Józefem z obrazem inicjującym w przyszłości cudowne Poczęcie Zbawiciela. Nastawę ołtarzową zwieńczono przerwanym belkowaniem z odcinkami wolutowych przyczółków. Pośrodku widnieje gloria z Okiem Opatrzności Bożej. Ołtarz ozdobiono po bokach naddatkami z suchego akantu.
Święty Józef nie znał Bożego planu Zbawienia, tylko jednostkowe przekazy aniołów prowadziły go drogą Prawdy, przypuszczalnie część informacji otrzymał od Marii. W Piśmie św. nie wypowiedział ani jednego słowa. Przekazano nam jedynie relacje wynikające z apokryfów o Józefie i na tej podstawie możemy odtworzyć historię Jego życia. Święty Józef podążał za Marią i Synem, zawsze był w cieniu, ale przez pryzmat działania Jezusa odkrywamy jego powołanie.
Przypisy:
[1] Święty Józef - patron Krakowa, https://stacja7.pl/swieci/swiety-jozef-patron-krakowa/ - 1 X 2025.
[2] G. Bednarczyk, Kościół św. Michała i św. Józefa (św. Michała, karmelitów bosych), [w:] Nieistniejące kościoły Krakowa, https://jazon.krakow.pl/koscioly/index.php?name=michalaijozefa&menu=sm – 10 IX 2025. Budowę Kościoła św. Michała rozpoczęto w 1611 roku, konsekrowany został w 1636 roku przez biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika. W latach 1832-1835 został zamknięty, popadł w ruinę, z tego powodu został zburzony w 1872 roku.
[3] Metropolita krakowski abp Marek Jędraszewski w dniu patronalnym św. Józefa, 19 marca 2020 roku, w momencie rozpoczęcia pandemii odprawił w intencji mieszkańców Krakowa mszę św. w Bazylice Mariackiej.
[4] Drugim ośrodkiem kultu Świętego w Krakowie jest kościół znajdujący się w Podgórzu, powstały w latach 1905-1909 według projektu Jana Sas-Zubrzyckiego, z figurą św. Józefa usytuowaną w ołtarzu głównym.
[5] Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 4, cz. 2, s. 152.
