„Kto ty jesteś? Polak mały. Jaki znak twój? Orzeł biały” (cz. 1)

Historia 28 czerwca 2022 Wydanie 24/2022
„Kto ty jesteś? Polak mały. Jaki znak twój? Orzeł biały” (cz. 1)

Wizerunek białego orła w polskim godle państwowym wzbudza w nas uczucie patriotyzmu, chociaż ptaka tego, w formie mniej lub bardziej stylizowanej możemy zobaczyć w godłach wielu innych państw. Orzeł, podobnie jak i krzyż, jest symbolem Polaka - patrioty i chrześcijanina; „Chrześcijaninem jestem i Polakiem, witam Cię orła…znakiem (A. Mickiewicz -„Dziady” cz. III), „Tylko pod krzyżem, tylko pod tym znakiem, Polska jest Polską, a Polak Polakiem” (Karol Baliński -„Śpiewakowi Mohorta”).

W tym miejscu chciałbym się jednak skupić nie na symbolicznym, ale na realnym, praktycznym znaczeniu orła w ojczystej przyrodzie. Ogólnie biorąc, jako ptak drapieżny i padlinożerca, orzeł spełnia funkcje sanitarne w zwierzostanie, eliminując osobniki słabe i chore; podlega więc ścisłej ochronie gatunkowej, podobnie jak i inne ptaki - drapieżniki szponiaste. Dzięki temu udało się w czasach obecnych wyeliminować zagrożenie kompletnym wymarciem gatunku (występujące w XX wieku w związku z postępującą antropopresją i gwałtownym zanieczyszczeniem środowiska naturalnego) i ustabilizować jego populację. Dotyczy to również bielika (birkuta), zwanego popularnie orłem bielikiem, choć wg aktualnie obowiązującej systematyki należy on do rodziny jastrzębi. W Polsce na przełomie XX i XXI wieku zaobserwowano wzrost liczebności bielika, obecnie szacuje się ją na ok. 1000-1400 par. Mamy trzecią pod względem wielkości (po Norwegii i europejskiej części Rosji) populację lęgową bielika na naszym kontynencie! Z tego względu oraz z uwagi na duży zasięg i utrzymujący się korzystny trend liczebności populacji tego ptaka, bielik ma status „gatunku najmniejszej troski” (czyli gatunku, którego obecnie nie można już uznać za zagrożonego wyginięciem).

Oczywiście obecny, zadowalający stan w tym zakresie jest wynikiem realizacji długofalowego, realizowanego od wielu lat programu ochrony, którego zakres jest na bieżąco weryfikowany i aktualizowany stosownie do rozwoju sytuacji. Kilkadziesiąt lat temu, na początku działań ochronnych, skoncentrowane były one na restrykcyjnej ochronie miejsc gniazdowania szczątkowej wówczas populacji tego gatunku. Aktualnie głównym celem programu jest eliminowanie czynników, które mogą ograniczać dalszy wzrost liczebności i ekspansji bielików. Badaniami i ochroną ptaków szponiastych gniazdujących w kraju zajmuje się Komitet Ochrony Orłów – ogólnopolska organizacja pozarządowa działająca od 1981 r.

Warto wiedzieć, że jednym z inicjatorów ochrony orła w Polsce był myśleniczanin Stefan Bałuk, pionier ruchu ochrony przyrody w naszym mieście, m.in. inicjator restytucji parku na Zarabiu (w miejsce dawnej „Borzyny”) i wielu innych działań proekologicznych. Oto, co pisze o nim Tadeusz Mizera, autor artykułu pt. „Czy bielik haliaeetas albicilla wymaga czynnej ochrony” („Studia i materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej”, R.N. nr 2/3 (16) 2007, rozdział; „Ochrona czynna”): „(…) Tuż po zakończeniu II wojny światowej rozpoczęto starania o szczególną ochronę klejnotów ojczystej przyrody. W roku 1946 z inicjatywy Stefana Bałuka powstała w Krakowie Sekcja Ochrony Orła, Sępa i Puchacza. Działania tej grupy zmierzały do wyszukania wszystkich gniazd bielików i objęcie ich czynną ochroną. Planowano wypłacanie nagród pieniężnych za zgłoszenie gniazda oraz za opiekę nad nim, aż do czasu wylotu młodych.

W celu zatrzymania ptaków w rewirach i powstrzymania od wędrówek w niebezpieczne rejony miano zakładać dla orłów specjalne nęciska z padliną. Zaplanowano również wprowadzenie kar pieniężnych oraz kary pozbawienia wolności za zabijanie i płoszenie tych ptaków. Ważnym zadaniem Sekcji było także szerzenie wiedzy o ptakach szponiastych. Alarmowano opinię publiczną o zabijaniu orłów (Urbański, Bałuk 1949). Niestety, po kilku latach działalności organizacja uległa likwidacji”.

cdn

Kazimierz Pardyak