Pionier Polskiej bakteriologii i prekursor nowoczesnego rolnictwa Odon(Odo) Feliks Kazimierz BUJWID (1857-1942) cz.1

Pionier Polskiej bakteriologii i prekursor nowoczesnego rolnictwa Odon(Odo) Feliks Kazimierz BUJWID (1857-1942) cz.1
Profesor przed dworem w Czasławiu

Na wstępie prosimy Czytelników o wybaczenie dwóch rzeczy: przebogaty w zdarzenia, pracowity żywot człowieka, który z biednego sieroty z czasem osiągnął najwyższe tytuły i godności naukowe, a w dziedzinie ratowania życia ludzkiego dostąpił sławy światowej, możliwy jest do przedstawienia jedynie w formie fragmentarycznej, z uwagi na bliskie więzy łączące nas z rodziną Odo i wychowanie w kulcie dla jego osoby, mimo usiłowań, pewnie nie unikniemy emocjonalnego podejścia do tematu, chociaż treść artykułu oparta jest głównie na źródłach publikowanych i informacjach ustnych rodziny Odo.

Przechodząc do tematu informujemy, że będzie on zaprezentowany w 5-ciu dziedzinach działalności Odo, a to: pioniera bakteriologii, higieny i profilaktyki medycznej, rolnika i hodowcy, językoznawcy, żołnierza i działacza społecznego. Postać Odo jest stosunkowo powszechnie znana i kojarzona z jego działalnością jako pioniera bakteriologii w Polsce, natomiast zapomniane zostały jego osiągnięcia w pozostałych dziedzinach w/w., a zwłaszcza osiągnięcia na niwie działalności społecznej. Dlatego im poświęcimy więcej uwagi, kosztem osiągnięć na polu bakteriologii.

Ogromny i bardzo różnorodny dorobek naukowy Odo cechuje się dwoma cechami wyróżniającymi go spośród innych, a są to: umiejętności przetwarzania zdobyczy naukowych własnych i wyników innych autorów tak, aby mogły być wdrożone do praktyki, - umiejętność dzielenia się swoimi zdobyczami naukowymi i innych uczonych z innymi ludźmi czyli zdolność i pasja do upowszechniania wiedzy, która jest przywilejem wielkich umysłów. Odo twórczo przenosił zdobycze naukowe z Instytutu Pasteura w Paryżu i laboratorium Kocha w Berlinie do Polski. Tak zdobytą nowoczesną wiedzę bakteriologiczną wykorzystał nie tylko do produkcji szczepionek, ale głównie do wykształcenia kadry polskich bakteriologów.

Dorobek naukowy Odo obejmował 386 prac opublikowanych, z których większość dotyczyła bakteriologii (w tym wścieklizny, cholery, błonicy, gruźlicy, dżumy, czerwonki, ospy, influenzy itp.), zanieczyszczenia wody – 60 pozycji, weterynarii (gruźlica bydła, różyca, promienica i wąglik świń), higieny i odkażania, oraz artykułów, opisów zjazdów, wspomnień i polemik, które profesor opublikował w 44 czasopismach krajowych i 15-tu zagranicznych.

Osiągnięcia Odo w zakresie higieny i epidemiologii to m.in. wielokrotne zbadanie ilości bakterii w wodzie Wisły i powietrzu, założenie filtrów w wodociągach i wykonanie kanalizacji w Warszawie i Krakowie, zorganizowanie w Warszawie, później także w Krakowie zakładu badania żywności, w Czasławiu wybudował pierwszą szkołę wyposażoną w sanitariaty, wodociąg i kanalizację.

Odo był poliglotą, bo opanował i posługiwał się 12 językami (5-cioma językami kongresowymi, greką i łaciną, pozostałe to języki słowiańskie i esperanto) W języku esperanto był tak biegły, że przez dwa lata prowadził wykłady w Uniwersytecie w Warszawie i na UJ. Wydawał czasopismo „Esperantista” i propagował ten język w kraju i zagranicą. Organizował kongresy esperantystów krajowe i światowe. Poznał wielu luminarzy nauki światowej, dzięki czemu wyjechał dwukrotnie do Brazylii (1928, 1934).

Duże znaczenie dla rozwoju naukowego Odo miało powołanie go w 36 roku życia (1893 r.) na Katedrę Higieny i Bakteriologii UJ, co na Senacie UJ wymusiło Namiestnikostwo Galicji we Lwowie. Władze wojskowe w Wiedniu były wdzięczne profesorowi za wykrycie cholery w wodach Galicji Wschodniej, gdzie planowano manewry armii austriackiej. Za uchronienie wojska od epidemii cholery m.in. Wiedeń powołał Bujwida na Dyrektora Zakładu Badania Żywności w Krakowie, co jeszcze bardziej spotęgowało niechęć członków Rady Wydziału Lekarskiego UJ do Odo, który nie licząc się z protegowanymi kandydatami kolegów, kluczowe stanowiska w Zakładzie obsadził młodymi zdolnymi Polakami pracującymi w laboratoriach zagranicznych (m.in. Marchlewskim, Wróblewskim). Objęcie Katedry na UJ skutkowało także zorganizowaniem 2 wytwórni: surowic (przeciw błonicy, paciorkowcom, tężcowi) i szczepionek (przeciw durowi brzusznemu, czerwonce, cholerze i ospie) a także zakładu szczepień przeciwko wściekliźnie w Warszawie i Krakowie. Badania nad dżumą i śmierć Jego asystenta Klemensiewicza doprowadziły do pozbawienia Profesora Katedry.

W 1914 r., gdy wybuchła I Wojna Światowa, władze wojskowe austriackie mianowały Odo pułkownikiem i równocześnie dowódcą Laboratorium Epidemiologicznego Twierdzy Kraków, które on zorganizował, jak też przeprowadził akcję masowych szczepień przeciwko chorobom zakaźnym w armii austriackiej. Wytwórnie surowic i szczepionek sprzedają armii prawie całą swoją produkcję. Krążą plotki w Krakowie o niebotycznych sumach pieniędzy zarabianych przez rodzinną firmę Bujwidów. Na tym tle rodzi się afera płk. Vessely’ego, który oskarża Bujwida przed sądem wojskowym o nadmierne zyski, ale sąd wojskowy odrzuca oskarżenie. Wniesiona skarga do honorowego sądu oficerskiego spowodowała jednak zdegradowanie płk. Bujwida i odebranie mu odznaczeń, co wykorzystał Senat UJ do podjęcia decyzji m.in. o zawieszeniu profesora jako wykładowcy (1916 r.). Sukcesem Odo była pomoc dla Legionów (m.in. zorganizował szpital w swojej kamienicy) i wyreklamował od służby wojskowej wielu młodych uczonych, którzy w wolnej Polsce pełnili później funkcje rektorskie i inne kierownicze w nauce (R. Weigl, W. Szafer, J. Grochmalicki,

S. Sierakowski, M. Gieszczykiewicz, J. Parnas, K. Rouppert i W. Mostowski). W wolnej Polsce, profesor wnosi sprawę do polskiego sądu wojskowego, który przywraca mu stopień pułkownika i angażuje go jako lekarza Wojska Polskiego. Organizuje i szkoli służbę medyczną Wojska Polskiego. Szkoli oficerów i walczy z epidemiami w Wojsku Polskim. W uznaniu zasług zostaje Prezesem Związku rezerwistów RP. Reprezentuje Rząd Polski w Paryżu na Jubileuszu 100 -lecia urodzin Pasteura.

Prof. emerytowany UR w Krakowie – Jan Szarek, mgr Tadeusz Jan Żaba-Bujwid

Treść powyższego artykułu była przedmiotem wykładu wygłoszonego na uroczystym posiedzeniu Senatu Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu z okazji nadania tytułu Honorowego Profesora – prof. Janowi Szarkowi z UR w Krakowie w dniu 6.XII.2014r.