Szlakiem przydrożnych figur i kapliczek .Kult Matki Bożej Myślenickiej - Sanktuarium Matki Bożej Myślenickiej - centrum pielgrzymkowe.

Szlakiem przydrożnych figur i kapliczek .Kult Matki Bożej Myślenickiej - Sanktuarium Matki Bożej Myślenickiej - centrum pielgrzymkowe.
Obraz Matki Bożej Myślenickiej. Kaplica Matki Bożej Myślenickiej. Stan z roku 2021. Fot. Stanisław Szczepan Cichoń. Fot. Stanisław Szczepan Cichoń.

Według opinii dr. Franciszka Stolota, na podstawie analizy cech stylistycznych, kolorystyki i techniki, obraz Matki Bożej Myślenickiej pochodzi ze środowiska manierystów praskich dworu Rudolfa II. Przypuszczenie bardzo prawdopodobne, z powodu częstych podróży braci Jerzego i Krzysztofa Zbaraskich do Pragi. Hipotezę Stolota potwierdza Wyszyńska, na podstawie porównania z obrazami Bartholomeusa Sprangera, np. „Bóg Ojciec z Duchem Św.” oraz „Jael i Sisera”. Zwróciła szczególną uwagę na technikę malowania powyższych obrazów, że: „Cienka warstwa zaprawy położona pędzlem wzdłuż i w poprzek słoi tworzy kratkę, której faktura pogłębiona została półsucho nakładaną farbą w partiach bieli na karnacjach” (1). Powyższa technika została zastosowana także w myślenickim obrazie.

Hipoteza dr. Pawła Pencakowskiego

Dr Paweł Pencakowski myślenicki obraz przypisał również manierystom praskim, ale uważa, że powstał w kręgu uczniów albo naśladowców Hansa von Aachena. Pencakowski zauważył, że wspólną cechą jest stosowanie miękkich malarskich przejść między plamami barwnymi, w których kontur zanika, jako jedna z głównych cech stylowych dzieła. Analogiczny jest malarski sposób budowy formy, w tym miękki świetlisty światłocień i rozjaśnienia na karnacjach smugą chłodnej bieli. W części centralnej kompozycji znajduje się ciało ludzkie pogrążone w półmroku, lecz emanujące blaskiem (2).

Z dzieł wykonanych przez Bartholomeusa Sprangera należy szczególnie zwrócić uwagę na obraz „Aniołowie niosą ciało Chrystusa”(3), najbardziej prawdopodobny wzór dla obrazu myślenickiego. Przedstawia dorosłą postać anioła z rozpostartymi skrzydłami podtrzymującego ciało Chrystusa, dając wrażenie uniesienia, aniołek natomiast obejmuje Jego lewą rękę. Scena oświetlona niebiańskim światłem, przejmujący obraz pełen współczucia w stylu imago pietatis. Ukazuje głównego anioła o migdałowatej twarzy z niecodziennym wyrazem, będącego pierwowzorem dla ujęcia twarzy Pani Myślenickiej.

Z warsztatu Hansa von Aachena (4) znajdujemy podobieństwo dla wizerunku myślenickiego w obrazach: „Pan i Selene”, „Bachus Wenus i Cupid”, jednak najbliższe wizerunkowi Pani Myślenickiej jest dzieło „Wenus, Amor i Satyr”. Ciała rozjaśnione i wiotkie pokazane są na ciemnym tle o podobnie modelowanym ujęciu głów, twarzy, dłoni (5).

Nieco inne pochodzenie ma i jest najmniej przekonującą hipotezą atrybucja dr G. Kottiga. Wskazuje na dzieło manierystycznej szkoły kolońskiej, ale powstałe w kręgu niderlandzkim malarza Geldorpa Gortziusza (1533-1616) (6). Obraz w analizie porównawczej z myślenickim dziełem jednak nieco odbiega od powyższych dzieł autorów wywodzących się ze środowiska praskiego Rudolfa II.

Brak podobnych wyobrażeń myślenickiego obrazu w ościennych terenach sugeruje powstanie spoza obszaru Małopolski, zapewne był dziełem z importu. Z powyższej analizy wynika, że obraz wyszedł spod pędzla zdolnego artysty, reprezentującego manieryzm, pochodzącego prawdopodobnie ze środowiska praskiego, ale inspiracje czerpał z doświadczeń Italii i Niderlandów (7).

Stwierdzenie autorstwa tak wyjątkowego pod względem artystycznym obrazu Matki Bożej Myślenickiej dalej do końca jest nie wyjaśnione, kilka powstałych hipotez przybliża nas do ustalenia atrybucji warsztatu czy autora. Obraz pochodzi najprawdopodobniej ze środowiska Bartholomeusa Sprangera, brany pod uwagę jest również Hans Von Aachen. Spostrzeżenia są różne, nawet wykluczające się ze sobą, uwidacznia się pole działania do dalszych badań i analizy obrazu i środowisk z nim związanych.

Przypisy:

(1) J. Wyszyńska, Studia i materiały wydziału konserwacji i restauracji dzieł sztuki ASP w Krakowie. Kraków 1995, s. 23-24.

(2) Pencakowski P. Studia i materiały wydziału konserwacji i restauracji dzieł sztuki ASP w Krakowie, s. 66.

(3) Obraz przedstawia końcowe epizody z życia Chrystusa ukazanego frontalnie, w pozie bezwładnej. Z lewej strony aniołek trzyma koszyk zawierający atrybuty związane z męką, takie jak korona cierniowa i gwoździe użyte do ukrzyżowania Chrystusa. W tle widać trzy Marie idące do pustego grobu.

(4) Obraz Matki Bożej Pocieszenia w Trzemeśni(1600) wzorowany był prawdopodobnie na obrazie Ukoronowanie Dziewicy Hansa von Aachena.

(5) Pencakowski P. Studia i materiały wydziału konserwacji i restauracji dzieł sztuki ASP w Krakowie. s. 64- 66.

(6) Pencakowski P. Studia i materiały wydziału konserwacji i restauracji dzieł sztuki ASP w Krakowie. s. 73.

(7) W Pradze za czasów Rudolfa II rozkwitał późny manieryzm międzynarodowy, rozpropagowany przez artystów północnych między innymi: B. Sprangera, H. Aachena

Cdn

 

Stanisław Szczepan Cichoń Stanisław Szczepan Cichoń Autor artykułu

Absolwent Papieskiej Akademii Teologicznej na wydziale historia kościoła ze specjalizacją sztuki sakralnej. Autor książki "Dwanaście miesięcy w objęciach figur i kapliczek przydrożnych. Ziemia myślenicka i okolice".