Towarzystwo Tatrzańskie, czyli nie tylko o górach

Towarzystwo Tatrzańskie, czyli nie tylko o górach
Fot. R. Podmokły

O tym, że niepodległościowe działania w czasie zaborów przybierały nieraz niecodzienne formy wie każdy, kto słyszał o Towarzystwie Gimnastycznym Sokół. Organizacja, która w statucie miała krzewienie kultury fizycznej, stała się przecież zaczątkiem dla typowo militarnych oddziałów pod koniec pierwszej wojny światowej.

Podobnym fenomenem, chociaż o nieco innym charakterze, było również Towarzystwo Tatrzańskie i o tym wiedzą już chyba nieliczni. O tym, jakie cele realizowała ta organizacja, mogliśmy się dowiedzieć z wykładu dr Antoniny Sebesty „Towarzystwo Tatrzańskie a niepodległość” jaki 16 lipca odbył się w Muzeum Niepodległości.

Towarzystwo Tatrzańskie pozornie było, albo miało być, tym samym, co powstały nieco wcześniej Alpine Club w Wielkiej Brytanii (1857), czy Węgierskie Towarzystwo Karpackie (1873). O tym jednak, że Tatry dla Polaków mają szczególne znaczenie nie tylko jako rejon turystyczny, przekonywał już Wincenty Pol w wierszu „Pieśń ziemi naszej” czy Franciszek H. Nowicki w sonecie „Tatry”. W tych to utworach Tatry jawią się jako swoista enklawa wolności w czasach zaborów, gdzie „silniej świat oddycha” i są jeszcze „swobody ołtarze”.

Założone początkowo jako Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie w dniu 31 grudnia 1873, po ustanowieniu statutu zostało zarejestrowane 19 marca 1874 roku z siedzibą w Nowym Targu. W maju 1874 zmieniło nazwę na Towarzystwo Tatrzańskie, a siedzibę przeniesiono do Krakowa. Założycielami Towarzystwa byli m.in. dr Tytus Chałubiński, ks. Józef Stolarczyk, Eugeniusz Janota, Ludwik Eichborn, Walery Eliasz Radzikowski i inni. Pierwszym prezesem natomiast został hrabia Mieczysław Rey. Już lektura tych nazwisk sugeruje, jak rozmaite środowiska tworzyły Towarzystwo. Wśród założycieli są przecież naukowcy, arystokraci ,duchowni, prawnicy czy lekarze. Towarzystwo Tatrzańskie stało się z czasem gruntem, na którym spotykali się ludzie z najróżniejszych dziedzin.

Najdobitniejszym tego przykładem był chociażby fakt, że pierwszego wejścia na Mnicha w 1880 roku dokonali Jan Gwalbert Pawlikowski i Maciej Sieczka, czyli z jednej strony słynny później polityk, ekonomista i publicysta, z drugiej zaś przewodnik tatrzański i górnik. Teoretycznie dzieliło ich wszystko, ale połączyły góry. Zdobycie Mnicha uważane jest zresztą za poczatek taternictwa a z dzisiejszej perspektywy niezwykłym może się wydawać to, że jeszcze nieco ponad sto lat temu turystyka tatrzańska i wyprawy wysokogórskie w te rejony były czymś bardziej egzotycznym niż dzisiaj wyprawa w Himalaje. Podobnych historii jak duet wspinaczy Pawlikowski – Sieczka było znacznie więcej, a do towarzystwa tatrzańskiego wstępowali także ludzie z Pomorza, a nawet tacy, którzy w góry nie chodzili, a Zakopane znali jedynie z opowieści. Łożyli jednak środki na te organizacje w nadziei, że zintegruje Polaków wokół jakiegoś zbożnego celu.

Członkami Towarzystwa Tatrzańskiego byli również artyści, by wymienić tylko Adama Asnyka, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Jana Matejkę, Helenę Modrzejewską, Władysława Reymonta, Ignacego Paderewskiego, Henryka Siemiradzkiego, Kazimierza Tetmajera, Tadeusza Boya Żeleńskiego czy Stefana Żeromskiego. W gronie artystów szczególną postacią był Mieczysław Karłowicz – wybitny kompozytor, ale również znakomity taternik, który swoją pasję przypłacił życiem w 1909 roku w wieku zaledwie 36 lat.

Można wymienić pięć zadań, które Towarzystwo Tatrzańskie realizowało do czasu wybuchu I wojny światowej. Były to: integracja Polaków z trzech zaborów, podtrzymywanie tożsamości narodowej, walka o granice (Morskie Oko, Spisz, Orawa), przygotowywanie do wyrzeczeń i ponoszenia trudów, czyli kształtowanie umiejętności jakże potrzebnych później na polu walki, a także oczyszczanie z obcych naleciałości (głównie niemieckich ) nazewnictwo górskie w Tatrach i Beskidzie Wysokim. Największą rolę w tamtym okresie odegrały trzy sekcje Towarzystwa Tatrzańskiego – Sekcja Turystyczna (1903), która zapoczątkowała polski alpinizm, Sekcja Narciarstwa (1907) czyli Zakopiański Oddział Narciarzy, będący zaczątkiem polskiego narciarstwa oraz Sekcja Ochrony Tatr (1912), mająca ogromne zasługi w dziedzinie ochrony przyrody i późniejszego powstanie parków narodowych.

Wśród statutowych założeń Towarzystwa należy wymienić również badanie Karpat, a w szczególności Tatr i Pienin oraz rozpowszechnianie zebranych o nich wiadomości, zachęcanie do ich zwiedzania, ułatwienie przystępu do nich i pobytu turystom (a w szczególności swoim członkom) oraz badaczom i artystom udającym się do Karpat, Tatr i Pienin w celach naukowych i artystycznych. Było także zadaniem Towarzystwa Tatrzańskiego ochranianie zwierząt halskich: kozicy i świstaka oraz wspieranie przemysłu górskiego wszelkiego rodzaju. Z inicjatywy Towarzystwa i na jego koszt postawiono w Zakopanem pierwsze latarnie, położono chodniki, zbudowano pocztę i telegraf. W 1882 zbudowano Dworzec Tatrzański (nazywany także Dworem Tatrzańskim), który szybko stał się ośrodkiem kultury.

Towarzystwo Tatrzańskie odegrało zatem niemałą rolę w niepodległościowych dążeniach Polaków, a wykład dr Antoni Sebesty znacznie nam przybliżył ten mało znany aspekt naszej historii.

 

 

Rafał Podmokły Rafał Podmokły Autor artykułu

Dziennikarz, meloman, biblioman, kolekcjoner, chodząca encyklopedia sportu. Podobnie jak dobrą książkę lub płytę, ceni sobie interesującą rozmowę (SPORT, KULTURA, WYWIAD, LUDZIE).