Zakazany pisarz- Pobratymiec (cz. 2)

Historia 28 września 2021 Wydanie 37/2021
Zakazany pisarz- Pobratymiec (cz. 2)
Jan Szczęsny Płatkowski – Pobratymiec (1864-1938)

Jan Szczęsny Płatkowski spisał też legendę o Diabelskim Kamieniu w Stróży, formacji skalnej na północno-wschodnim zboczu góry Kotoń (858 m n.p.m.). Legenda została spisana gwarą kliszczacką w 1929 r.:

„Kiedy nasą świętą Kalwaryję pocyni budować, a bee temu hola już roków, djeblisko - co siedzioł na Krzemionkach - zazgrzitoł zębcami i zasotoł sie wielce, bo mu sie zrobiło okrutno, ze naród nie tak łacwo do sie do złego namówić i wiela ludzisków odpadnie od djebelskiego ogona. Więc uzwazuje se, a po łepecie skrobie: co tu takiego wyonacyć, zeby do tej budowy nie dopuścić. I tela wyśtuderowoł, ze najlepi bee zarosienki z pocątku popsować rozpocętą robotę i tak pokminić, coby zodnej Kalwaryji nie było. Więc polecioł z wiatrem ku Tatrom i porwoł tam z wiyrchów

okrutecną skołkę po to, zeby jo przenieść ku Zebrzidowicom i tam z góry piznąć na owe kaplicki i klostur, co je już pobudowali. No i - co sie nie robi - jak porwoł ten kamiéń na plecyska, tak go niesie i niesie, od Zakopanego ku Babiogórze najkrótszą drogą ponad halne scyty, bez Obidową, Strzebel, dalej i dalej, a siumnie a górami, coby go prasnąć z wysokości i wsyćko do imentu zadrausić. Ale, nie bees ty bestyjalskie nosienie z Panem Jezusem w karty groł, nie bees, bo bosko moc więkso anizeli złość cartosko. Tak co sie nie robi, widząc do cego ten smotroń zmierzo, wydano tam w górze rozporządek taki jak potrza. I widzicie, tak sie podzioło, ze im djeboł był bliży Kalwaryje, to kamiéń był coroz to ciężsy, i ciągle mu z pleców kcioł zlecieć. Djeblisko sie sfucało, zdysało, spociło do imentu, ale sie nadymo, postękuje, a targo tą skołkę ponad chmury. Ale nie porada. Kole Kotunia kamiénia nie sposób mu było już udźwignąć. Złapił go jesce pazurami co sił, trzymo, stęko, jęcy, gwałtem kce donieść, ale wsyćko na nic. Ledwo go za Pcim zatargoł, a tu północ wybiła, kurek zapioł, a djeboł jak niepyszny musioł go z paliców wypuścić i uciekać skąd przibył. No i jak ten kamiéń spod wtejcas na ziemie to sie w niej zarył do połowy, a to zagłąbienie, co w nim widać, to jest wygniecione djebelskimi pazurzyskami”.

W krótkim czasie po zakończeniu II wojny światowej, w październiku 1945 Ministerstwo Oświaty rozesłało do wszystkich polskich bibliotek poufne pismo wraz z załączoną listą książek, które miały zostać „niezwłocznie usunięte z bibliotek szkolnych wszystkich typów i stopni”. W latach 1951–1953 Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego przeprowadziło na dużą skalę akcję oczyszczania rodzimych bibliotek publicznych z publikacji przedwojennych, sprzecznych z polityką i ideologią Polski Ludowej oraz powojennych, których treści uznawane były za szkodliwe lub nieaktualne. W celu czyszczenia księgozbiorów co pewien czas wydawane były „listy książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu z bibliotek”. Na pierwszej liście, z 1945 r. znalazły się dzieła wszystkie pisarzy uznanych przez władze komunistyczne za kolaborantów, m. in. Ferdynand Goetel, Jan Emil Skiwski, Feliks Burdecki oraz Stanisław Wasylewski. 1 września 1951 wszedł w życie, oparty na Wykazie nr 000305 z 31 X 1951 r., dokument Centralnego Zarządu Bibliotek (organ podlegający Stefanowi Dybowskiemu, ówczesnemu Ministrowi Kultury i Sztuki) „Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu” (mający adnotację: TYLKO DO UŻYTKU SŁUŻBOWEGO). Zawierał on trzy listy: „Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu nr 1”; „Wykaz nr 2 (książki zdezaktualizowane)”; „Wykaz nr 3 (książek dla dzieci)”.

Ostatnia lista zawierała informację:

„Uwaga: Przy oczyszczaniu księgozbioru należy zwracać baczną uwagę na adres wydawniczy pozycji umieszczonych na liście (to jest miejsce, rok i firmę wydawniczą), gdyż w niektórych wypadkach zostaną usunięte pewne tytuły jedynie ze względu na niewłaściwe wydanie. Na przykład należy usunąć Bajki Grimma tylko w wydaniach zaznaczonych na liście, inne wydania pozostają w księgozbiorze.”

Taki los spotkał dzieła i utwory Jana Szczęsnego Płatkowskiego. Fakt ten uzmysławia, jak wielkie i nieodwracalne spustoszenia w polskiej świadomości narodowej, nauce i kulturze dokonała po II wojnie światowej. Cenzura objęła wszystkie obszary polskiej nauki i kultury, nie oszczędzając nawet książek dla dzieci.

Bartłomiej Bart Dyrcz
czerwiec 2021

Dziejopis. Kliszczacki Trójkąt, Publikacje (pierwsze wydania), Urzeczona, Złoczów 1892,

Urzeczona: szkiełka z kalejdoskopu 1887, Baraszki...: garść zabawnych facecyj, żartów itp., Poznań 1910, W gospodzie „Pod sroką”: humoreska sceniczna w 1 odsłonie z dodatkiem muzycznym, Lwów 1913, Nasi jadą, Lwów 1913, Kwiat paproci, Lwów 1916, Zrękowiny u Druzgały, Chicago 1916, Krajowe wyroby, Lwów-Warszawa 1920, Z galerii typów, Lwów-Warszawa 1923, Kukusia podlotkiem, 1925, Dziwna przygoda, 1925, Monologi wojenne i pokojowe, 1925, Gdzie odwaga i męstwo, Bóg daje zwycięstwo, Lwów-Warszawa 1925,

Kozłowickie Sherloki Holmesy, Lwów-Warszawa 1925, Jagusia płacze, śmieje się Jaś, Lwów-Warszawa 1925, Pan Burmistrz z Wielkich Kozłowic. Krotochwila w 2 akt., Poznań 1926, Wiosna na Podhalu, Lwów-Warszawa 1926, Pod obuchem pruskim, Poznań 1927,

Monologi. Serja I — X., Poznań 1915 – 1929, Ofensywa zalotników, Lwów-Warszawa 1926,

Wójt Oprzędek urzęduje, Lwów-Warszawa 1928, Oj te podatki, czyli kalendarz człowieka poczciwego, Poznań 1929, Pan Grajcarek idzie w kumy, Warszawa-Lwów 1930, Górą spółdzielnie, Poznań 1930, Z turoniem, Poznań 1930, Hallo Hallo!: radiomonologi; Gawędy beskidzkie, Poznań 1931, Ich kochanie, Grudziąc 1931, Wróżby na Świętego Jędrzeja, Lwów 1934, Z pieśnią na ustach – w bój, Lwów 1934, Wesele jedzie, sąsiedzie wesele jedzie, Poznań 1938, Na wesołej fali, Poznań 1939.